Xitay saqchiliri Uyghur balilarni élip-satidighan üch minggha yéqin gumandarni qolgha alghan

Adem bédiklirining Uyghur balilirini élip-sétish, xitayning ichki ölkilirige élip bérip, oghriliq qilish, zeherlik chékimlik sétish qatarliq qilmishlargha sélish herikiti, Uyghur jem'iyitidiki zor ijtima'iy mesile bolup qalghan idi.
Muxbirimiz erkin
2012-11-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay ölkiliridin tépilghan ikki Uyghur balining Uyghur élige qayturulush sepiridiki shi'endiki qonalghu. 2005-Yili 25-dékabir.
Xitay ölkiliridin tépilghan ikki Uyghur balining Uyghur élige qayturulush sepiridiki shi'endiki qonalghu. 2005-Yili 25-dékabir.
AFP

Da'irilerning "5-Iyul weqesi" din kéyinla ichkiridiki sergerdan Uyghur balilirini yighip, yurtigha qayturup kélish herikiti qozghishi her xil guman we perezlerge seweb bolghan.

Xitay jama'et xewpsizlik ministirliqining seyshenbe küni élan qilghan axbaratidin melum bolushiche, xitay amanliq da'iriliri Uyghur aptonom rayonidin balilarni qachurup, ichkiridiki xitay ölke-sheherliride oghriliq qatarliq her xil qanunsiz heriketlerge salghan 2749 gumanliq adem bédiki we jinayet shaykisini qolgha alghan. Xitay hökümiti 5-iyul weqesidin kéyin, adem bédikliri teripidin ichkiri ölkilerge élip bérilip, her xil qanunsiz heriketlerge sélin'ghan Uyghur balilirini qutquzush we qayturup kélish herikiti qozghaydighanliqini élan qilghan.

Xitay hökümitining Uyghur jem'iyitidiki uzun yillardin buyan mewjut bolup kéliwatqan bolsimu, biraq amanliq organliri izchil körmeske sélip kelgen bu mesilige "5-Iyul weqesi" din kéyin köngül bölidighanliqini élan qilishi diqqet qozghighan. Bezi közetküchiler, bu heriket "5-Iyul weqesi" de xitay hökümitidin pütünley ümid üzgen Uyghurlarning könglini élishni meqset qilip qanat yaydurulghanliqini ilgiri sürgen idi.

Xitay j x ministirliqining axbaratida ilgiri sürüshiche, 2011-yili 4-ayda Uyghur balilirini qayturup kélish herikiti bashlan'ghandin buyan, jem'iy 2274 neper ösmür, adem bédiklirining we her xil jinayet shaykilirining qolidin qutquzuwélin'ghan. J x organlirining bu yil 30-öktebir béyjing, shangxey, gu'angdung qatarliq 7 ölke, sheherde élip barghan yéqinqi herikitide 90 neper gumandar qolgha élinip, 28 neper ösmür qutquzuwélin'ghan.

Xitay axbarat wasitilirining bu heqtiki xewerliride, qutulduruwélin'ghan balilar we qolgha élin'ghan adem bédiklirining Uyghur yaki bashqa millet ikenliki tilgha élinmighan bolsimu, biraq ichkiridiki ölke-sheherlerge élip bérip, qanunsiz qilmishlargha séliniwatqan balilarning mutleq köp qismi Uyghur ikenliki sir emes.

Dunya Uyghur qurultiyi, xitayning ichkiridiki Uyghur ösmürlirini qayturup kélish herikitini qollisimu, biraq uning mezkur mesilini üzül-késil hel qilish niyiti gumanliq ikenlikini bildürmekte.

Qurultay bayanatchisi dilshat rishitning ilgiri sürüshiche, Uyghur ösmürlirining ichkiri ölkilerde sersan-sergerdan bolup yürüshini xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasiy, iqtisadi jehetlerdiki chetke qéqish siyasiti keltürüp chiqarghan. Xitay hökümiti semimiy bolsa, mezkur mesilini keltürüp chiqarghan seweblerni hel qilishi kérek.

Xitay hökümiti ichkiridiki sergerdan Uyghur ösmürlirini néme üchün "5-Iyul weqesi" din kéyin qayturup kélishni qarar qilghanliqini héchqachan chüshendürüp baqmidi. Yene bezi közetküchilerning ilgiri sürüshiche, Uyghur ösmürlirining qayturup kélish Uyghurlarning könglige teselli bérishni meqset qilsimu, biraq xitay hökümiti yene bir tereptin, ichkiridiki ölke-sheherlerdiki xitay jama'et pikrining bésimigha uchrap, bu qarargha kelgen. Chünki qara jem'iyetler balilarni kocha, aptobus, soda saray, poyiz qatarliq ammiwi sorunlarda yanchuqchiliq, oghriliq, zeherlik chékimlik sétish qatarliq qilmishlargha sélip, xitay jem'iyitide xéli zor ghulghula qozghighan. Xitay jem'iyitidiki bu xil jama'et pikri xitay milletchiliki kücheygen bezi waqitlarda, Uyghurlargha qarshi irqchiliqqa aylinidighan ehwallar yüz bergen idi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit, xitay hökümiti Uyghur ösmürlirini yurtigha, a'ilisige qayturup kelgen teqdirdimu, biraq Uyghur aptonom rayoni da'irilirining ularni qandaq orunlashturush, uzun yil sersanliq, sergerdanliq, jismaniy, rohiy yétimchilik we ten jazasida yashighan bu balilardiki psixologiyilik yatlishishni qandaq dawalash qatarliq jehetlerdiki pozitsiyisi kishini endishige salidighanliqini bildürdi. Uning ilgiri sürüshiche, mesile balilarni qayturup kélish bilen hel bolghan bolmaydu. Eng muhimi ularni qoghdash, yéteklesh, eslige keltürüsh we istiqbalini körsitip bérishtur.

Uyghur aptonom rayonluq ayallar birleshmisi ilgiri ichkiridin qayturup kélin'gen balilarni orunlashturushtiki qiyinchiliqni otturigha qoyup, ularni uzun mezgillik orunlashturidighan mektep yataq we asasi mu'essesilerning yoqluqi, bezi a'ililerge perzentlirini qayturup bergen teqdirdimu, namratliq sewebidin ulargha qaralmaydighanliqini, zörür telim-terbiye bérelmeydighanliqini bildürgen. Xitay j x ministirliqining seyshenbe élan qilghan bayanatida bildürüshiche, nöwette da'iriler yéqinda qutquzuwélin'ghan balilarni orunlashturush heqqide munasiwetlik xelq ishlar organliri bilen alaqileshmekte iken.

Toluq bet