Америкиниң дуня адәм әткәсчилики доклатида хитай әйибләнди

Америка дөләт мәҗлиси 27-июн күни өткүзгән “2011-йиллиқ дуня адәм әткәсчилики доклати” да, хитай һөкүмити “аяллар һәм балилар һоқуқини қоғдашта актип болмиди” дәп әйибләнди.
Мухбиримиз меһрибан
2011.06.29
dunya-adem-etkeschiliki-doklati-hilary-305.jpg Америка дөләт ишлири министири һиларй клинтон ханим, 2011-йиллиқ дуня адәм әткәсчилики доклати йиғинида сөз қилди.
video.state.gov

Америка дөләт мәҗлиси елан қилған “2011-йиллиқ дуня адәм әткәсчилики доклати” да, 2011-йили адәм әткәсчилири тәрипидин зиянкәшликкә учриғучиларниң сани 27 милйон дәп елан қилинди. Доклатта көрситилишичә, бу йил хәлқара адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш қәдими бултурқидин чекингән болуп, адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш хатириси начар болған дөләтләр бултурқи 13 дөләттин 23 дөләткә көпәйгән.

Доклатта 184 дөләткә қарита тәкшүрүш елип берилғанлиқи баян қилинип, бу дөләтләр адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш дәриҗиси бойичә түрләргә айрилған. Әнглийә, германийә, италийә, полша қатарлиқ явропа дөләтлири, америка, тәйвән қатарлиқ йигирмә нәччә дөләт вә районлар адәм әткәсчиликигә қарши туруш хатириси яхши дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән. Хитай, русийә афғанистан, өзбекистан қатарлиқ 41 дөләт көзитиливатқан дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән. Адәм әткәсчиликигә қарши туруш хатириси начар дөләтләр асаслиқи африқа, асия, җәнубий америка қатарлиқ қитәләрдики дөләтләр болуп, бирма,шималий корийә, ливан, сәуди әрәбистан, судан, мавританийә, алҗирийә, түркмәнистан қатарлиқ 23 дөләт бу тизимликкә киргүзүлгән.

Америка дөләт ишлири министири һиларй клинтон ханим, 2011-йиллиқ дуня адәм әткәсчилики доклати йиғинида сөз қилип, нөвәттики заманиви қатнаш тәрәққияти, һәм һәрқайси дөләтләрдики қанун йочуқлириниң хәлқара адәм әткәсчилики содисиниң әвҗ елишини кәлтүрүп чиқириватқан асаслиқ амиллар икәнликини тәкитлигән.

Доклатта тәйвәнниң бу икки йилдин буян адәм әткәсчиликини тосуш хизмитидә алаһидә нәтиҗә яритип, хатириси яхши дөләтләр тизимликигә киргәнлики тилға елинип, тәйвән һөкүмитиниң хизмәтлири муәййәнләштүрүлгән. Әмма доклатта бу йил хитайниң адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш хизмитидә чекингәнлики тәнқидлинип, хитайниң “адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш хизмити көзитиливатқан дөләтләр” тизимликигә киргүзүлгәнлики тәкитләнгән.

Доклатта хитайниң көзитиливатқан дөләтләр тизимликигә киргүзүлүшидики сәвәбләр изаһлинип, хитайда гәрчә адәм әткәсчиликигә зәрбә бериш һәққидә бир қатар қанун-түзүмләр бекитилип, қарарлар мақулланған болсиму, әмма хитайдики адәм әткәсчилириниң хитай қанунидики йочуқлардин пайдилинип, сахта паспорт ясаш, йүк парахотлири арқилиқ йошурун йөткәш қатарлиқ йоллар билән хитайдин чәтәлләргә қанунсиз көчмән йөткәш содиси қилмишиға хитай һөкүмитиниң йетәрлик зәрбә бәрмигәнлики тәнқидләнгән.

Материяллардин мәлум болушичә, хитайда америка вә явропа иттипақидики тәрәққий қилған дөләтләргә қанунсиз көчмән йөткәш, шәрқий җәнубий асия дөләтлиригә аялларни алдап апирип сетиветиш қилмишлири әвҗ елипла қалмастин, бәлки хитай дөлити ичидиму аяллар һәм балиларни алдап апирип сетиветиш ишлири йеқинқи йиллардин буян барғанчә көпәйгән.

Уйғур елидин хитай өлкилиригә алдап апирип, янчуқчилиқ қатарлиқ җинайи қилмишларға зорланған сәргәрдан балилар, хитай өлкилиридики бәзмиханиларға алдап апирип сетиветилгән һәм зәһәрлик чекимлик йөткәшкә мәҗбурланған уйғур қиз-аяллири мәсилисиниму охшашла адәм әткәсчилири тәрипидин кәлтүрүлүп чиқирилмақта.

Бу йил 4-ай мәзгилидә уйғур аптоном райониниң партком секретари җаң чүншән хитай өлкилиридики сәргәрдан уйғур балилирини қайтуруп келиш сәпәрвәрлик йиғини ачқандин кейин, хитайниң шинхуа агентлиқи, тәңритағ тор бекити қатарлиқ мәтбуатлирида уйғур елидә аз дегәндә 20 миңдин артуқ нарәсидә балиниң уйғур ели вә хитай өлкилиридә сәргәрданлиқта һаят кәчүрүватқанлиқи хәвәр қилинған.

Тәңритағ ториниң 22-июн күнидики хәвиридә уйғур аптоном районлуқ хәлқ ишлар назарити, бу йил 20-апрелдин 17-июнғичә, хитай өлкилиридин җәмий 144 нәпәр уйғур сәргәрдан балини қайтуруп әкәлгәнлики, буниң билән, йеқинқи йиллардин бери хитай өлкилиридин қайтуруп келингән сәргәрдан нарәсидә балиларниң 3858 адәм қетимға, уйғур елиниң һәрқайси вилайәтлиридә қутқузувелинған сәргәрдан нарәсидә балиларниң 17838 адәм-қетимға йәткәнлики баян қилинған иди.

Хитай һөкүмәт хәвәрлиридә нарәсидә балиларни қутқузуватқанлиқи һәққидики хәвәрләр көпләп берилгән болсиму, бу балиларниң немә сәвәбтин мушундақ қисмәткә йолуққанлиқи, балиларни алдап апирип сетиветишниң әвҗ елишидики иҗтимаий, иқтисадий амиллар һәққидә һечқандақ чүшәндүрүш бәрмәслики, мәсилини үзүл кесил һәл қилмаслиқи хәлқара җәмийәтниң хитай һөкүмитини тәнқид қилишидики асаси сәвәбләр болмақта.

Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириму йиллардин буян хитайниң сәргәрдан балилар мәсилисини һәл қилиш усулини тәнқид қилип келиватқан болуп, дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит бу һәқтә пикир баян қилип, хитай һөкүмитиниң бу ишта, пәқәт өзлириниң дөләт образи вә җәмийәт аманлиқини көздә тутуватқанлиқини, уйғур елидә сәргәрдан балиларниң бу дәриҗидә көп болушиниң сәвәбини уйғурларниң нөвәттики сиясий, иқтисади вә иҗтимаий орни билән биваситә мунасивәтлик икәнликини әскәрткән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.