Валл стреет журнал гезити: шинҗаң вәзийитини даириләр җиддийләштүрүватиду

"5 ‏- Июл вәқәси"дә нурғун уйғурниң из ‏- дерәксиз йоқап кәткәнликигә даир мәсилә хәлқара чоң мәтбуатларниң диққәт нәзирини қозғашқа башлиди. Хәлқара чоң гезитләрниң бири болған "валл стрет журнал гезити" җүмә күни обзор елан қилип, из ‏- дерәксиз йоқап кәткән уйғурлар мәсилисини тилға алди.
Мухбиримиз әркин
2009.10.23
Yoqap-ketken-Uyghurlar-305.jpg Сүрәт, "валл стреет журнал"ниң тор бетидә берилгән "5 ‏- ийул вәқәси"дә из ‏- дерәксиз йоқалған уйғурларниң мәсилиси һәққидики мақалиниң тор беттики көрүнүши.
online.wsj.com Дин елинди.

Нюйорктики җуңго кишилик һоқуқ җәмийити болса хитайниң үрүмчи вәқәсидики бир тәрәп қилиш усулини тәнқидлиди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң алдинқи күни доклат елан қилип, хәлқара җәмийәтни 5" ‏-июл вәқәси" үстидин тәкшүрүш елип беришқа, хитай даирилирини болса из - дерәксиз йоқалған уйғурларниң һесабини беришкә чақириши америка "Валл стреет журнал гезити"Ниң диққитини тартқан.

Ингилиз тилидики хәлқара чоң гезитләрниң бири болған "валл стреет журнал"ниң түнүгүнки санида мәхсус "5 ‏- июл вәқәси"дә из ‏- дерәксиз йоқалған уйғурларниң мәсилиси һәққидә тохтилип, хитай даирилириниң район вәзийитиниң җиддий әһвалға келип қелишидики мәсулийитини сүрүштүргән. Мақалидә "уйғурларни хитай қануниға хилап вастилар билән тутқун қилған даириләрниң вәзийәтниң җиддийлишип кетишидә җавабкарлиқи бар" дәп тәкитлигән.

Бу сөзләр америкиниң нюйорк шәһиридики җуңго кишилик һоқуқ тәшкилатиниң алий дәриҗилик мәслиһәтчиси гав венчйән әпәндигә аит болуп, у, "сиз дөләтни қанун билән идарә қилишиңиз лазим. Сиз халиған адәмни тутимән десиңиз болмайду. Сиз адәмләрни сорақ қилиш җәрянида халиғанчә тән җазаси қоллансиңиз болмайду. Аз санлиқ милләтләргә муамилә қилиш мәсилисидә җуңго һөкүмити өзиниң сияситини көздин кәчүрүши лазим. Қайси җәһәтләрдә чатақ чиқса уни дәрһал түзитиши лазим," дәйду.

Гав венчйән әпәнди радиомиз мухбириниң кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати елан қилған из ‏- дерәксиз йоқалған уйғурлар һәққидики доклатиға даир соаллириға җаваб берип, бу йәрдики нигизлик мәсилә хитай һөкүмитиниң шинҗаң сияситиниң мәғлубийәткә учриғанлиқидур, дәп көрсәтти. У мундақ дәйду" :бу йәрдики нигизлик мәсилә җуңго һөкүмитиниң шинҗаңдики аз санлиқ милләтләргә қаратқан сияситиниң мәғлубийәткә учриғанлиқидур. Бу вәқәниң йүз беришидики нигизлик сәвәб. Җуңго һөкүмити әлвәттә вәқәни 3 хил күчләр кәлтүрүп чиқарди, дәйду. Лекин мениң қаришимчә, бу йәрдики түпки сәвәб җуңго һөкүмитиниң шинҗаңдики сияситиниң мәғлубийити."

"Уйғурларниң ғайип болуши" дегән мавзудики мақалида, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң алдинқи күни елан қилинған "5 ‏- июл вәқәси"дә из ‏- дерәксиз йоқалған уйғурларға даир доклатиға баһа берип, доклаттики әмәлий пакитларниң диққәт қилишқа әрзийдиған алаһидә диталларни өз ичигә алидиғанлиқини илгири сүргән.

Мақалида, "бу доклаттики әмәлий пакитлар диққәт қозғайду. Хитайда из ‏- дерәксиз йоқалғанларға даир бу учур қаттиқ контрол астидики ахбарат вастилирида һечқачан хәвәр қилинмиди. Зораванлиқ вәқәси әң еғир йүз бәргән җай үрүмчи үзлүксиз қаттиқ назарәт астиға елинған шундақла пүтүн районниң ташқи дуня билән болған алақиси үзүп ташланған," дейилгән.  

Җуңго кишилик һоқуқ тәшкилатидики гав венчйән әпәнди болса мәзкур үрүмчидә йүз бәргән 5 ‏- июлдики вәқәниң хитай һөкүмити тилға алмиған йәнә бир тәрипини ашкарилап, буниң хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғаш җәһәттики муһим бир қәдәм һесаблинидиғанлиқини билдүрди. У радиомизға мундақ дәйду: "бу доклат наһайити муһим әһмийәткә игә. Чүнки шинҗаңдики қалаймиқанчилиқлардин кейин, җуңго һөкүмитиниң вәқәгә қатнашқанларни қандақ бир тәрәп қилиши хәлқара диққәт қилидиған мәсилә болуп қалған иди. Нөвәттики мәсилә немә дегәндә, җуңго һөкүмитиниң хупиянә иш елип баридиғанлиқидур. Йәни хәлқара җәмийәт униң қандақ тәкшүрүш елип барғанлиқи, ишларни қандақ бир тәрәп қилғанлиқини билмәйтти. Мәтбуатларда җуңго һөкүмитиниң бу мәсилидики көз қаришила тәкитлинип кәлгән... Бу әһвалда кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң бу доклати мәсилиниң йәнә бир тәрипини йорутуп бәрди."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатта "5 ‏- июл вәқәси"дә вә вәқәдин кейин хитай қораллиқ қисимлири үрүмчи ат бәйгә мәйдани вә дөңкөврүктики уйғур мәһәлилиридә ахтуруш елип берип тутуп кәткән, лекин һазирға қәдәр из ‏- дерики болмиған 43 нәпәр уйғурниң исим - памилисини елан қилип, уларниң чоңи 45 яш, әң кичикиниң 12 яштики өсмүрләр икәнликини илгири сүргән.

Доклатта балиси, ери яки қериндиши тутуп кетилип из ‏- дерәксиз йоқап кәткән ата - ана вә аилә тавабатларниң дөңкөврүк вә бәйгә мәйданида йүз бәргән тутқун қилиш вәқәлиригә даир баянлириға йәр берилгән болуп, "валл - стреет журнал гезити"дики мақалидә"доклатни оқуп чиқиш асанға чүшмәйду " дәп тәкитлигән.

 Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлар мәсули брәд адамс доклаттики из ‏- дерәксиз йоқалған 43 адәм "деңиз астидики муз тағниң сү йүзигә чиқип қалған кичиккинә бир парчиси" икәнликини илгири сүргән. Дуня уйғур қурултийи болса аз дегәндә 10 миң уйғурниң из ‏- дерәксиз йоқалғанлиқини билдүргән иди.

Гав венчйән әпәнди из ‏- дерәксиз йоқалғанларниң һәқиқий сани пәқәт хәлқара тәкшүрүш елип барғандила мәлум болидиғанлиқини билдүрди. У, "из ‏- дерәксиз йоқап кәткәнләр аран 43 нәпәрму яки дуня уйғур қурултийиниң ейтқинидәк 10 миң адәмму ? зади қайсиси әң ишәнчлик дегән мәсилидә пәқәт ишәнчлик, тәрәпсиз хәлқара тәшкилатлар мустәқил тәкшүрүш елип барғандила хәлқара җәмийәтни ишәндүргили болиду. Пәқәт җуңго һөкүмити елан қилған санға тайинипла бу мәсилидики гуманни түгәткили болмайду. Чүнки җуңго һөкүмитиниң өзидә мәсилә болғанлиқи үчүн кишиләрни униң сөзигә ишәндүргили болмайду," дәп көрсәтти.

"Валл стреет журнал"дики мақалиниң киришидә мундақ язған иди: "хитайниң истибдат һакимийити қанунсиз җазалаш вастилириға тайинип, қарши пикирләрни җимиқтуруп кәлди. Шинҗаңда йүз бәргән 5‏- июлдики миллий тоқунушқа даир йеқинқи бу доклат, даириләрниң 'инақ җәмийәт' қурушқа қанчилик алдиримайдиғанлиқини көрситиду."

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.