Wall stréét zhurnal géziti: shinjang weziyitini da'iriler jiddiyleshtürüwatidu

"5 ‏- Iyul weqesi"de nurghun Uyghurning iz ‏- déreksiz yoqap ketkenlikige da'ir mesile xelq'ara chong metbu'atlarning diqqet nezirini qozghashqa bashlidi. Xelq'ara chong gézitlerning biri bolghan "wall strét zhurnal géziti" jüme küni obzor élan qilip, iz ‏- déreksiz yoqap ketken Uyghurlar mesilisini tilgha aldi.
Muxbirimiz erkin
2009.10.23
Yoqap-ketken-Uyghurlar-305.jpg Süret, "wall stréét zhurnal"ning tor bétide bérilgen "5 ‏- iyul weqesi"de iz ‏- déreksiz yoqalghan uyghurlarning mesilisi heqqidiki maqalining tor béttiki körünüshi.
online.wsj.com Din élindi.

Nyuyorktiki junggo kishilik hoquq jem'iyiti bolsa xitayning ürümchi weqesidiki bir terep qilish usulini tenqidlidi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining aldinqi küni doklat élan qilip, xelq'ara jem'iyetni 5" ‏-iyul weqesi" üstidin tekshürüsh élip bérishqa, xitay da'irilirini bolsa iz - déreksiz yoqalghan Uyghurlarning hésabini bérishke chaqirishi amérika "Wall stréét zhurnal géziti"Ning diqqitini tartqan.

In'giliz tilidiki xelq'ara chong gézitlerning biri bolghan "wall stréét zhurnal"ning tünügünki sanida mexsus "5 ‏- iyul weqesi"de iz ‏- déreksiz yoqalghan Uyghurlarning mesilisi heqqide toxtilip, xitay da'irilirining rayon weziyitining jiddiy ehwalgha kélip qélishidiki mes'uliyitini sürüshtürgen. Maqalide "Uyghurlarni xitay qanunigha xilap wastilar bilen tutqun qilghan da'irilerning weziyetning jiddiyliship kétishide jawabkarliqi bar" dep tekitligen.

Bu sözler amérikining nyuyork shehiridiki junggo kishilik hoquq teshkilatining aliy derijilik meslihetchisi gaw wénchyen ependige a'it bolup, u, "siz döletni qanun bilen idare qilishingiz lazim. Siz xalighan ademni tutimen désingiz bolmaydu. Siz ademlerni soraq qilish jeryanida xalighanche ten jazasi qollansingiz bolmaydu. Az sanliq milletlerge mu'amile qilish mesiliside junggo hökümiti özining siyasitini közdin kechürüshi lazim. Qaysi jehetlerde chataq chiqsa uni derhal tüzitishi lazim," deydu.

Gaw wénchyen ependi radi'omiz muxbirining kishilik hoquqni közitish teshkilati élan qilghan iz ‏- déreksiz yoqalghan Uyghurlar heqqidiki doklatigha da'ir so'allirigha jawab bérip, bu yerdiki nigizlik mesile xitay hökümitining shinjang siyasitining meghlubiyetke uchrighanliqidur, dep körsetti. U mundaq deydu" :bu yerdiki nigizlik mesile junggo hökümitining shinjangdiki az sanliq milletlerge qaratqan siyasitining meghlubiyetke uchrighanliqidur. Bu weqening yüz bérishidiki nigizlik seweb. Junggo hökümiti elwette weqeni 3 xil küchler keltürüp chiqardi, deydu. Lékin méning qarishimche, bu yerdiki tüpki seweb junggo hökümitining shinjangdiki siyasitining meghlubiyiti."

"Uyghurlarning ghayip bolushi" dégen mawzudiki maqalida, kishilik hoquqni közitish teshkilatining aldinqi küni élan qilin'ghan "5 ‏- iyul weqesi"de iz ‏- déreksiz yoqalghan Uyghurlargha da'ir doklatigha baha bérip, doklattiki emeliy pakitlarning diqqet qilishqa erziydighan alahide ditallarni öz ichige alidighanliqini ilgiri sürgen.

Maqalida, "bu doklattiki emeliy pakitlar diqqet qozghaydu. Xitayda iz ‏- déreksiz yoqalghanlargha da'ir bu uchur qattiq kontrol astidiki axbarat wastilirida héchqachan xewer qilinmidi. Zorawanliq weqesi eng éghir yüz bergen jay ürümchi üzlüksiz qattiq nazaret astigha élin'ghan shundaqla pütün rayonning tashqi dunya bilen bolghan alaqisi üzüp tashlan'ghan," déyilgen.  

Junggo kishilik hoquq teshkilatidiki gaw wénchyen ependi bolsa mezkur ürümchide yüz bergen 5 ‏- iyuldiki weqening xitay hökümiti tilgha almighan yene bir teripini ashkarilap, buning xelq'ara jem'iyetning diqqitini qozghash jehettiki muhim bir qedem hésablinidighanliqini bildürdi. U radi'omizgha mundaq deydu: "bu doklat nahayiti muhim ehmiyetke ige. Chünki shinjangdiki qalaymiqanchiliqlardin kéyin, junggo hökümitining weqege qatnashqanlarni qandaq bir terep qilishi xelq'ara diqqet qilidighan mesile bolup qalghan idi. Nöwettiki mesile néme dégende, junggo hökümitining xupiyane ish élip baridighanliqidur. Yeni xelq'ara jem'iyet uning qandaq tekshürüsh élip barghanliqi, ishlarni qandaq bir terep qilghanliqini bilmeytti. Metbu'atlarda junggo hökümitining bu mesilidiki köz qarishila tekitlinip kelgen... Bu ehwalda kishilik hoquqni közitish teshkilatining bu doklati mesilining yene bir teripini yorutup berdi."

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatta "5 ‏- iyul weqesi"de we weqedin kéyin xitay qoralliq qisimliri ürümchi at beyge meydani we döngköwrüktiki Uyghur meheliliride axturush élip bérip tutup ketken, lékin hazirgha qeder iz ‏- dériki bolmighan 43 neper Uyghurning isim - pamilisini élan qilip, ularning chongi 45 yash, eng kichikining 12 yashtiki ösmürler ikenlikini ilgiri sürgen.

Doklatta balisi, éri yaki qérindishi tutup kétilip iz ‏- déreksiz yoqap ketken ata - ana we a'ile tawabatlarning döngköwrük we beyge meydanida yüz bergen tutqun qilish weqelirige da'ir bayanlirigha yer bérilgen bolup, "wall - stréét zhurnal géziti"diki maqalide"doklatni oqup chiqish asan'gha chüshmeydu " dep tekitligen.

 Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlar mes'uli bred adams doklattiki iz ‏- déreksiz yoqalghan 43 adem "déngiz astidiki muz taghning sü yüzige chiqip qalghan kichikkine bir parchisi" ikenlikini ilgiri sürgen. Dunya Uyghur qurultiyi bolsa az dégende 10 ming Uyghurning iz ‏- déreksiz yoqalghanliqini bildürgen idi.

Gaw wénchyen ependi iz ‏- déreksiz yoqalghanlarning heqiqiy sani peqet xelq'ara tekshürüsh élip barghandila melum bolidighanliqini bildürdi. U, "iz ‏- déreksiz yoqap ketkenler aran 43 nepermu yaki dunya Uyghur qurultiyining éytqinidek 10 ming ademmu ? zadi qaysisi eng ishenchlik dégen mesilide peqet ishenchlik, terepsiz xelq'ara teshkilatlar musteqil tekshürüsh élip barghandila xelq'ara jem'iyetni ishendürgili bolidu. Peqet junggo hökümiti élan qilghan san'gha tayinipla bu mesilidiki gumanni tügetkili bolmaydu. Chünki junggo hökümitining özide mesile bolghanliqi üchün kishilerni uning sözige ishendürgili bolmaydu," dep körsetti.

"Wall stréét zhurnal"diki maqalining kirishide mundaq yazghan idi: "xitayning istibdat hakimiyiti qanunsiz jazalash wastilirigha tayinip, qarshi pikirlerni jimiqturup keldi. Shinjangda yüz bergen 5‏- iyuldiki milliy toqunushqa da'ir yéqinqi bu doklat, da'irilerning 'inaq jem'iyet' qurushqa qanchilik aldirimaydighanliqini körsitidu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.