Ш а ә т қисимлири тикучариниң һуҗуми пакистан - америка мунасивитини илгириләп өткүрләштүрүвәтти

Америка - пакистан мунасивити бу йил киргәндин буян илгириләп өткүрлишишкә башлиди. Әл - қаидә рәһбири бин ладинниң бу йил 5 - айда америка алаһидә һәрикәт қисимлири тәрипидин исламабад әтрапидики мәхпий туралғусида өлтүрүлүши икки тәрәп мунасивитини әң соғуқ нуқтиға чүшүрүп қойған иди. Бирақ ш а ә т қисимлири тикучариниң өткән шәнбә күни пакистан чегра қоғдаш понкитини бомбардиман қилип, пакистан қисимлирини зор чиқимдар қилиши бу мунасивәтни илгириләп өткүрләштүрүвәтти. Анализчилар бу вәқә пакистанни хитайға илгириләп йеқинлаштуридиғанлиқини илгири сүрмәктә.
Мухбиримиз әркин
2011.11.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
nato-pakistan-305.png Сүрәттә пакистанлиқлар NATO һоҗумиға америкиниң байриқини көйдүрүп наразилиқини билдүрмәктә
AFP

26 - Ноябир шәнбә күни ш а ә т ниң афғанистандики қисимлириниң һәрбий тикучари пакистанниң махмунд қәбилә районидики икки чегра понкитини бомбардиман қилип, 24 пакистан әскириниң өлүшини кәлтүрүп чиқарған иди. Бу вәқә пакистан һәрбий истихбарат идарисиниң талибанлар билән болған мунасивити вә шундақла исламабад әтрапидики бир қоруққа йошурунувалған әл - қаидә рәһбири осама бин ладинниң бу йил 5 - айда америка алаһидә һәрикәт қисимлири тәрипидин өлтүрүлүши қатарлиқ сәвәбләрдин җиддийлишип кәткән америка - пакистан мунасивитини илгириләп өткүрләштүрүвәтти. Пакистанниң карачи қатарлиқ бир қисим шәһәрлиридә бу вәқәгә наразилиқ билдүрүп, америкиға қарши намайишлар йүз бәргән.

Кимниң җавабкарлиқни үстигә елиши керәклики нөвәттики ихтилапниң негизидур. Пакистан һөкүмити вәқәни пакистан әскәрлиригә қаритилған һава һуҗуми, дәп җакарлиған. Пакистан баш министири җилани, америка вә ш а ә т билән болған мунасивәтни омуми йүзлүк көздин кәчүридиғанлиқини елан қилған иди. Лекин америка ш а ә т һазирға қәдәр вәқәгә наһайити еғир баш позитсийә тутуп кәлди. Ш а ә т баш катипи расмуссен вәқәни “мәқсәтсиз трагедийилик һадисә” дәп көрситип, вәқәни тәкшүридиғанлиқини билдүргән.

Америка дөләт ишлар министири һиларий клинтон вә мудапиә министири леон панетта шәнбә күни елан қилған бу һәқтики баянатида әскәртип, өлгәнләргә “чоңқур тәзийә” билдүрүлидиғанлиқини тәкитлигән. Бирақ афғанистан тәрәп пакистан әскәрлириниң ш а ә т тикучарини алди билән оққа тутқанлиқи, ш а ә т қисимлириниң қайтурма зәрбә берип, чегра понкитини бомбардиман қилғанлиқини билдүрмәктә.

Бирақ афғанистан әмәлдарлириниң сәвәби дүшәнбә күни афғанистан тәрәпниң рәт қилишиға учриди. Пакистан армийисиниң баянатчиси генерал аббас дүшәнбә күни пакистан қисимлириниң алди билән оқ чиқарғанлиқи һәққидики қарашларниң тоғра әмәсликини әскәртип, афғанистан әмәлдарлирини вәқәгә баһанә издәш билән тәнқид қилған. Пакистан һөкүмити бу қетимқи вәқәгә шиддәтлик инкас қайтуруп, ш а ә т ниң пакистан арқилиқ афғанистанға һәрбий лавазимат йоллайдиған қатнаш йолини тақиғанлиқини елан қилған.

Шуниң билән биргә америкиниң ғәрбий - җәнубий балуҗистан өлкисидики һава армийә базисини 15 күн ичидә бикар қилип беришни тәләп қилған. Көзәткүчиләрниң йеқиндин диққитини қозғиған нөвәттики мәсилә бу вәқәниң америка - пакистан мунасивити, уларниң террорлуққа қарши һәмкарлиқиға қандақ тәсир көрситишидур. Бирақ бәзи анализчилар пакистанниң бу вәқәни баһанә қилип, ғәрб билән болған мунасивәткә тәвәккүл қилиш еһтималлиқи наһайити чәклик икәнлики, пакистан һөкүмитини тәһдити асаслиқи өктичиләрниң ғәзипини бесишқа қаритилғанлиқини билдүрди. Америкини база қилған гилгит балтистан тәтқиқат институтиниң президенти сенге сериң бу пикирдики мутәхәссисләрниң биридур.

У мундақ дәйду: “алди билән мән баш министир җиланиниң сөзиниң пакистан хәлқигә ейтилғанлиқиға ишинимән. Бу арқилиқ у пакистан сиясәтчилири арисидики тәсирини сақлап қелишни ойлайду. Чүнки пакистан һөкүмити өч елиш, қәбилиләр районидики игилик һоқуқи, америка билән болған мунасивәтни кесиш һәққидики зор бесимға дуч кәлди. Нурғун сиясий партийә - гуруһлар, җүмлидин “җамаәтул ислам” қатарлиқ диний партийә - гуруһлар пакистанниң америка билән мунасивәтни давамлаштурушиға қарши. Имранхан вә наваз шәрип башчилиқидики өктичи партийә - гуруһларму охшаш пикирдә. Шуңа мән баш министир җиланиниң баянати пакистан һөкүмити пәвқуладдә зор бесимға дуч кәлгәндә елан қилинғанлиқи вә пакистан хәлқиниң ғәзипини бесишқа қаритилғанлиқиға ишинимән.”

Бу вәқә пакистан билән хитай пәнҗаб штатида ш т и һәрикитигә қарши бирләшмә һәрбий маневир елип бериватқан сәзгүр бир пәйткә тоғра кәлгән иди. Хитай - пакистан арисидики маневир алдинқи дүшәнбә күни башланған болуп, хитай билән пакистанниң 500 кишилик алаһидә һәрикәт қисми җүмә күни ш т и һәрикити қораллиқ күчлириниң лагериға һуҗум қилиш мәшиқи елип барған.

Пакистан армийисиниң баш штаб башлиқи каяни тунҗи қетим ш т и һәрикити күчлириниң пакистанда мәвҗутлуқини етирап қилип, “биз шәрқий түркистан ислам һәрикити вә башқа әсәбий күчләрниң хитайға салған тәһдитини йоқитишта әң зор тиришчанлиқимизни көрсәттуқ” дегән иди. Лекин гилгит балтистан тәтқиқат институтидики сенге сериң, пакистан - хитай һәмкарлиқи ш т и һәрикитигә қарши туруш билән чәклинип қалмайдиғанлиқи, бу пәқәт хитайниң узун мәзгиллик вә кәң даирилик җәнубий асия истратегийисиниң бир парчиси икәнликини илгири сүриду.

Сенге сериң “уларниң һәмкарлиқи шәрқий түркистан ислам һәрикитигә қарши туруштин һалқиған һәмкарлиқтур” дәп әскәртип, “2008 - йили пакистан җамаәтул исламниң бир вәкилләр өмики бейҗиңни зиярәт қилип, хитай компартийиси билән келишим имзалиған. Улар ш. Түркистан мәсилисидә шундақла афғанистан вә пакистанға мунасивәтлик мәсилиләрдә бир бириниң мәнпәәтни қоғдайдиғанлиқини билдүргән. Кәшмирдики радикал гуруһлар оттура шәрқ вә явропада чақирилған нурғун қетимлиқ йиғинларға хитай вәкиллирини тәклип қилди. Хитай һиндистан контроллуқидики кәшмирдә өзиниң тәсир даирисини кеңәйтишкә наһайити қизиқиду. Мана бу хитайниң пакистанда өзиниң сиясий вә истратегийилик тәсирини кеңәйтишкә көңүл бөлүшидики йәнә сәвәб. Йеқинда сәвәбләрниң йәнә бири. Йеқинда хитайниң муавин ташқи ишлар министири лаһорға сәпәр қилип, җамаәтул исламниң мәркизини зиярәт қилған. Җамаәтул ислам әтиси елан қилған баянатида хитай билән дост вә дүшмининиң ортақ икәнликини билдүргән. Қисқиси, хитай өзиниң пакистан вә афғанистандики тәсирини кеңәйтишкә алаһидә қизиқиду. Уларниң һәмкарлиқи пәқәтла ш т и һәрикитигә қаритилған әмәс” дәп көрсәтти.

Хитайниң дүшәнбә күни мәзкур мәсилигә қайтурған инкаси хәлқара ахбарат васитилириниң диққитини қозғиди. Хитай ташқи ишлар министири яңҗйечи дүшәнбә күни пакистан ташқи ишлар министири хина рабани хар билән телефонда сөзлишип, хитай пакистанниң миллий мустәқиллиқини қоғдаш йолидики тиришчанлиқини қоллашни давамлаштуридиғанлиқини билдүргән. яң җйечи йәнә “дөләтләр вә хәлқара тәшкилатлар пакистанниң мустәқиллиқи, игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилиши керәклики” ни илгири сүргән.

Сенге сериң, хитай - пакистан һәмкарлиқи уларниң миллий мәнпәити асасиға қурулғанлиқи, бирақ уйғур давасида интайин зор сәлбий рол ойнаватқанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: “хитай - пакистан мунасивәт уларниң миллий мәнпәити асасиға қурулған. Бу йәрдики ислам мәсилиси яки шәрқий түркистандики мусулманларниң давасиға яр йөләк болуш мәсилиси әмәс. Бу йәрдики бу икки дөләтниң земин пүтүнлүкини қоллаш мәсилиси. Пакистанниң мушу асаста уйғур хәлқи көңүл бөлидиған мәсилиләрдә интайин зор сәлбий рол ойнаватқанлиқини ейтишқа болиду. 1990 - Йилларниң ахирлири 2000 - йилларниң башлири мән гилгиттики вақтимда пакистан хитайниң қоллиши билән гилгитқа йошурунувалған уйғурларни тутқун қилған. Гилгитта тутқун қилинған уйғурлардин 14 дин 16 гичә киши етип ташланған буниңға хитай армийиси биваситә арилашқан иди. Шуңа мән уйғурларниң өз тәқдирини өзи һәл қилиш вә әркинлик тәләплиридә пакистанниң уларни қоллимайдиғанлиқиға ишинимән.”
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт