Sh a e t qisimliri tik'ucharining hujumi pakistan - amérika munasiwitini ilgirilep ötkürleshtürüwetti

Amérika - pakistan munasiwiti bu yil kirgendin buyan ilgirilep ötkürlishishke bashlidi. El - qa'ide rehbiri bin ladinning bu yil 5 - ayda amérika alahide heriket qisimliri teripidin islam'abad etrapidiki mexpiy turalghusida öltürülüshi ikki terep munasiwitini eng soghuq nuqtigha chüshürüp qoyghan idi. Biraq sh a e t qisimliri tik'ucharining ötken shenbe küni pakistan chégra qoghdash ponkitini bombardiman qilip, pakistan qisimlirini zor chiqimdar qilishi bu munasiwetni ilgirilep ötkürleshtürüwetti. Analizchilar bu weqe pakistanni xitaygha ilgirilep yéqinlashturidighanliqini ilgiri sürmekte.
Muxbirimiz erkin
2011.11.28
nato-pakistan-305.png Sürette pakistanliqlar NATO hojumigha amérikining bayriqini köydürüp naraziliqini bildürmekte
AFP

26 - Noyabir shenbe küni sh a e t ning afghanistandiki qisimlirining herbiy tik'uchari pakistanning maxmund qebile rayonidiki ikki chégra ponkitini bombardiman qilip, 24 pakistan eskirining ölüshini keltürüp chiqarghan idi. Bu weqe pakistan herbiy istixbarat idarisining talibanlar bilen bolghan munasiwiti we shundaqla islam'abad etrapidiki bir qoruqqa yoshurunuwalghan el - qa'ide rehbiri osama bin ladinning bu yil 5 - ayda amérika alahide heriket qisimliri teripidin öltürülüshi qatarliq seweblerdin jiddiyliship ketken amérika - pakistan munasiwitini ilgirilep ötkürleshtürüwetti. Pakistanning karachi qatarliq bir qisim sheherliride bu weqege naraziliq bildürüp, amérikigha qarshi namayishlar yüz bergen.

Kimning jawabkarliqni üstige élishi kérekliki nöwettiki ixtilapning négizidur. Pakistan hökümiti weqeni pakistan eskerlirige qaritilghan hawa hujumi, dep jakarlighan. Pakistan bash ministiri jilani, amérika we sh a e t bilen bolghan munasiwetni omumi yüzlük közdin kechüridighanliqini élan qilghan idi. Lékin amérika sh a e t hazirgha qeder weqege nahayiti éghir bash pozitsiye tutup keldi. Sh a e t bash katipi rasmussén weqeni “Meqsetsiz tragédiyilik hadise” dep körsitip, weqeni tekshüridighanliqini bildürgen.

Amérika dölet ishlar ministiri hilariy klinton we mudapi'e ministiri lé'on panétta shenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida eskertip, ölgenlerge “Chongqur teziye” bildürülidighanliqini tekitligen. Biraq afghanistan terep pakistan eskerlirining sh a e t tik'ucharini aldi bilen oqqa tutqanliqi, sh a e t qisimlirining qayturma zerbe bérip, chégra ponkitini bombardiman qilghanliqini bildürmekte.

Biraq afghanistan emeldarlirining sewebi düshenbe küni afghanistan terepning ret qilishigha uchridi. Pakistan armiyisining bayanatchisi général abbas düshenbe küni pakistan qisimlirining aldi bilen oq chiqarghanliqi heqqidiki qarashlarning toghra emeslikini eskertip, afghanistan emeldarlirini weqege bahane izdesh bilen tenqid qilghan. Pakistan hökümiti bu qétimqi weqege shiddetlik inkas qayturup, sh a e t ning pakistan arqiliq afghanistan'gha herbiy lawazimat yollaydighan qatnash yolini taqighanliqini élan qilghan.

Shuning bilen birge amérikining gherbiy - jenubiy balujistan ölkisidiki hawa armiye bazisini 15 kün ichide bikar qilip bérishni telep qilghan. Közetküchilerning yéqindin diqqitini qozghighan nöwettiki mesile bu weqening amérika - pakistan munasiwiti, ularning térrorluqqa qarshi hemkarliqigha qandaq tesir körsitishidur. Biraq bezi analizchilar pakistanning bu weqeni bahane qilip, gherb bilen bolghan munasiwetke tewekkül qilish éhtimalliqi nahayiti cheklik ikenliki, pakistan hökümitini tehditi asasliqi öktichilerning ghezipini bésishqa qaritilghanliqini bildürdi. Amérikini baza qilghan gilgit baltistan tetqiqat institutining prézidénti sén'gé séring bu pikirdiki mutexessislerning biridur.

U mundaq deydu: “Aldi bilen men bash ministir jilanining sözining pakistan xelqige éytilghanliqigha ishinimen. Bu arqiliq u pakistan siyasetchiliri arisidiki tesirini saqlap qélishni oylaydu. Chünki pakistan hökümiti öch élish, qebililer rayonidiki igilik hoquqi, amérika bilen bolghan munasiwetni késish heqqidiki zor bésimgha duch keldi. Nurghun siyasiy partiye - guruhlar, jümlidin “Jama'etul islam” qatarliq diniy partiye - guruhlar pakistanning amérika bilen munasiwetni dawamlashturushigha qarshi. Imranxan we nawaz sherip bashchiliqidiki öktichi partiye - guruhlarmu oxshash pikirde. Shunga men bash ministir jilanining bayanati pakistan hökümiti pewqul'adde zor bésimgha duch kelgende élan qilin'ghanliqi we pakistan xelqining ghezipini bésishqa qaritilghanliqigha ishinimen.”

Bu weqe pakistan bilen xitay penjab shtatida sh t i herikitige qarshi birleshme herbiy manéwir élip bériwatqan sezgür bir peytke toghra kelgen idi. Xitay - pakistan arisidiki manéwir aldinqi düshenbe küni bashlan'ghan bolup, xitay bilen pakistanning 500 kishilik alahide heriket qismi jüme küni sh t i herikiti qoralliq küchlirining lagérigha hujum qilish meshiqi élip barghan.

Pakistan armiyisining bash shtab bashliqi kayani tunji qétim sh t i herikiti küchlirining pakistanda mewjutluqini étirap qilip, “Biz sherqiy türkistan islam herikiti we bashqa esebiy küchlerning xitaygha salghan tehditini yoqitishta eng zor tirishchanliqimizni körsettuq” dégen idi. Lékin gilgit baltistan tetqiqat institutidiki sén'gé séring, pakistan - xitay hemkarliqi sh t i herikitige qarshi turush bilen cheklinip qalmaydighanliqi, bu peqet xitayning uzun mezgillik we keng da'irilik jenubiy asiya istratégiyisining bir parchisi ikenlikini ilgiri süridu.

Sén'gé séring “Ularning hemkarliqi sherqiy türkistan islam herikitige qarshi turushtin halqighan hemkarliqtur” dep eskertip, “2008 - Yili pakistan jama'etul islamning bir wekiller ömiki béyjingni ziyaret qilip, xitay kompartiyisi bilen kélishim imzalighan. Ular sh. Türkistan mesiliside shundaqla afghanistan we pakistan'gha munasiwetlik mesililerde bir birining menpe'etni qoghdaydighanliqini bildürgen. Keshmirdiki radikal guruhlar ottura sherq we yawropada chaqirilghan nurghun qétimliq yighinlargha xitay wekillirini teklip qildi. Xitay hindistan kontrolluqidiki keshmirde özining tesir da'irisini kéngeytishke nahayiti qiziqidu. Mana bu xitayning pakistanda özining siyasiy we istratégiyilik tesirini kéngeytishke köngül bölüshidiki yene seweb. Yéqinda seweblerning yene biri. Yéqinda xitayning mu'awin tashqi ishlar ministiri lahorgha seper qilip, jama'etul islamning merkizini ziyaret qilghan. Jama'etul islam etisi élan qilghan bayanatida xitay bilen dost we düshminining ortaq ikenlikini bildürgen. Qisqisi, xitay özining pakistan we afghanistandiki tesirini kéngeytishke alahide qiziqidu. Ularning hemkarliqi peqetla sh t i herikitige qaritilghan emes” dep körsetti.

Xitayning düshenbe küni mezkur mesilige qayturghan inkasi xelq'ara axbarat wasitilirining diqqitini qozghidi. Xitay tashqi ishlar ministiri yangjyéchi düshenbe küni pakistan tashqi ishlar ministiri xina rabani xar bilen téléfonda sözliship, xitay pakistanning milliy musteqilliqini qoghdash yolidiki tirishchanliqini qollashni dawamlashturidighanliqini bildürgen. Yang jyéchi yene “Döletler we xelq'ara teshkilatlar pakistanning musteqilliqi, igilik hoquqi we zémin pütünlükige hörmet qilishi kérekliki” ni ilgiri sürgen.

Sén'gé séring, xitay - pakistan hemkarliqi ularning milliy menpe'iti asasigha qurulghanliqi, biraq Uyghur dawasida intayin zor selbiy rol oynawatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Xitay - pakistan munasiwet ularning milliy menpe'iti asasigha qurulghan. Bu yerdiki islam mesilisi yaki sherqiy türkistandiki musulmanlarning dawasigha yar yölek bolush mesilisi emes. Bu yerdiki bu ikki döletning zémin pütünlükini qollash mesilisi. Pakistanning mushu asasta Uyghur xelqi köngül bölidighan mesililerde intayin zor selbiy rol oynawatqanliqini éytishqa bolidu. 1990 - Yillarning axirliri 2000 - yillarning bashliri men gilgittiki waqtimda pakistan xitayning qollishi bilen gilgitqa yoshurunuwalghan Uyghurlarni tutqun qilghan. Gilgitta tutqun qilin'ghan Uyghurlardin 14 din 16 giche kishi étip tashlan'ghan buninggha xitay armiyisi biwasite arilashqan idi. Shunga men Uyghurlarning öz teqdirini özi hel qilish we erkinlik telepliride pakistanning ularni qollimaydighanliqigha ishinimen.”
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.