Арал тоқайда кәлкүн апитидә қалған уйғурлар ярдәмсиз қалди

Бир айдин буян, адәттин ташқири ямғур- йешин сәвәбидин тарим дәрясиниң сүйи өрләп, дәря вадилиридики юртларда, охшимиған дәриҗидә кәлкүн тәһдити һасил қилип кәлди. Дүшәнбә күнидин тартип бүгүнгичә тарим дәряси юқириқи еқиниға җайлашқан арал тоқайниң йеза, кәнтлирини су бесип кәткән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2010-08-18
Share
Xoten-deryasi-wadisida-kelkun-apiti-305 Хитайниң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни хотән дәрйасиниң төвәнки еқимиға җайлашқан алар шәһири су апитигә учриған болуп, сүрәттә, алар шәһириниң мәлум әтритиниң су астида қалған көрүнүши.
http://china.huanqiu.com Дин елинди.

Йәрлик даириләр бу җайниң йүз йилдин буян учримиған кәлкүн апитигә дуч кәлгәнликини билдүрмәктә. Апәттә қалған Арал тоқайға қаратқан телефон зияритимиздин хитай биңтуән даирилири апәттә қалған хитай пуқраларни җиддий қутқузған болсиму, уйғурларға техичә ярдәм бармиғанлиқи ашкариланди.

Хитай һөкүмити нөвәттә уйғур елидики барлиқ идарә, органлардин, һәр милләт  аммисидин гәнсуда йүз бәргән латқа апитигә учриған хитай пуқралирини қутқузушқа мәхсус ианә топлаватқан бир пәйттә, уйғур елиниң бәзи җайлирида 50 йил һәтта 100 йилдиму учримиған кәлкүн апәтлири йүз бәрмәктә.

Уйғур елиниң җәнубидики асаслиқ дәря - еқинлар йәни тарим дәряси, хотән дәряси, қаш, йоруңқаш, йәкән дәрялириниң бу яздики су йүзи егизлики тарихтин буян әң юқири санни көрситип кәлмәктә. Ташқин апитиниң бишарәтлири тәңла вақитта  бу дәря вадилириға тәһдит көрсәтмәктә. Шундақла кәлкүн, ташқин апәтлири уйғур елиниң җәнубидики үч вилайәт, бир областни өз ичигә алған көп җайларда илгири ‏- ахири бир айдин буян давам қилмақта.
 
Биңтуән хәвәр торидин ашкарилинишичә, нөвәттә биңтуән 1 - девизийиси чегра даирисигә елинған алар, йәни әсли ақсуниң арал тоқай йезиси11 - авғусттин башлап мисли көрүлмигән кәлкүн апитигә учриған, мәзкур йеза тарим дәрясиниң баш еқини вадисиға җайлашқан болуп, уда яққан шиддәтлик ямғур тәсиридин тарим дәрясиниң сүйи йәниму өрләп, арал тоқайдики өйләрни, кевәзликләрни бесип кәткән.

Хитай даирилириниң тарқатқан хәвәрлиригә асасланғанда, арал тоқайда  11 - авғустқичә 50 миң мо әтрапида кевәзлик һәмдә мевилик бағлар вәйран қилинған, келип чиққан бивастә иқтисади зиян 350 милйондин ашқан, 13 миңға йеқин амма апәткә учриған, 400 дин артуқ өйләр өрүлүп, йәнә 200 дәк өйләр хәтәрлик өйләргә айланған, аралниң кәлкүн зәрбисигә учриған җайлардики, су, ток, ташйол, телефон - телеграф қатарлиқ  асасий муәссәсәлириму асасән вәйран қилинған. Хитай даирилири апәт райониға дәрһал қутқузғучи әскәр һәм хадимларни әвәтип хәлқни апәттин җиддий қутқузувалғанлиқини, кәлкүнниң асасән тизгинләнгәнликини хәвәр қилмақта.

17 - Вә 18 ‏- авғуст күнлири арал тоқай  йәниму шиддәтлик кәлкүнгә учриған, бу қетимлиқ кәлкүн апитиниң вәйран қилиш характери техиму еғир болған.

Әмма, даириләр кәлкүндә адәм чиқими һәққидә һазирчә ениқ мәлумат тарқатмиди. Һазирғичә кәлкүн сәвәбидин аралдики алтә йеза игилик ишләпчиқириш мәйданлириниң 16 миң 400 мо кевәзлики вәйран қилинған.  Буниңдин келип чиққан иқтисади зиян 30 милйон йүәнгә йеқинлашқан.

Шундақла биңтуән даирилири мәхсус әскәр әвәтип апәткә учриған җайдин 600 йүзчә аммини башқа бихәтәр җайларға йөткигәнликини қәйт қилған.

Биз арал тоқайда апәттә қалған хәлқниң әһвалини игиләш үчүн көп қетим телефон қилдуқ, кәлкүн зәрбисидин нурғун идарә, орган вә амминиң телефон алақисиму дәхлигә учриған икән.

Арал тоқайниң 1 - дадүйидин зияритимизни қобул қилған бир уйғур аял кәлкүн апитиниң уйғурлар көп олтурақлашқан 6 - дадүйдә әң еғир болғанлиқини, әмма даириләрниң пәқәт апәттә қалған хитайларни йөткәп кәткәнликини, уйғур аммисиниң болса, шиддәтлик кәлкүндин өз ‏- өзини қутқузуштин башқа чариси йоқлуқини билдүрди.

Мушуниңға охшаш уйғур елидә йүз бәргән һәр хил апәтләр һәққидә игилигән мәлуматлиримиздин, хитайниң апәттин қутқузуш тәшвиқатлири билән реал әһваллар оттурисида давамлиқ пәрқләр ашкарилинип кәлмәктә.

Өткән айниң ахирида қәшқәр, атушларда йүз бәргән кәлкүн апәтлиридә хитай даирилириниң  бир қанчә күнгичә апәттики хәлққә ярдәм йәткүзмигәнлики ашкара болған иди. Мушу айниң 2 - күнидә хитай даирилири кучадики тағлиқ районда  кәлкүндә қапсилип қалған хитай йол ясаш  ишчилири һәм бир қисим саяһәтчиләрдин тәркип тапқан 1081 нәпәр кишини тик учар әвәтип бихәтәр җайларға йөткигән иди.

Уйғур елидики метрологийә даирилириниң хитай ахбаратлириға бәргән учурлирида көрситилишичә, уйғур елидә илгири мушу мәзгилләрдә, җайларда йүз беридиған ташқин вә кәлкүн апәтлири бир - икки күн, узун болғанда бир һәптә давамлашқан, бу йил яз киргәндин буян йүз бериватқан кәлкүн апәтлири бир айға қәдәр давамлишип, кәлтүргән ақивәтлириму еғир болмақта икән.

Шундақла уйғур елиниң һәр қайси җайлирида қаттиқ иссиқ вә узун мәзгиллик һөл йеғинлиқ һаварайи йәнә бир мәзгил давам қилидиған болғачқа,  бу хил кәлкүн апәтлириниң қайта ‏- қайта йүз бериш еһтималлиқи һели һәм мәвҗут икән.  

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт