Уйғур диярида тунҗи қетим селинған мәсчид

Уйғурлар әзәлдин өзлири диний етиқадини қоғдаш вә өзлири мәнсуп болған динға садақәт бағлашта әң алдинқи хәлиқтур. Дуняда әрәб миллитидин башлап ислам диниға мәнсуп болған хәлқләрниң ичидә башқа динларға етиқад қилидиған аз санлиқлар бар туруп, уйғурларда мусулман болған тарихидин башлап башқа динға етиқад қилидиған бирму уйғур йоқлиқиму уйғурларниң өзлириниң диний етиқадини қоғдашта вә әҗдадлириниң әнәнисигә варислиқ қилишта нәқәдәр мунәввәр бир милләт икәнликини көрситиду.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2008.10.02
Heytgah-305 Қәшқәр һетгаһ җамәсидин бир көрүнүш.
AFP Photo

Пәйғәмбиримиз һәзрити муһәммәд әләйһиссалам тарихта тунҗи қетим мәдинә мунәввәрә шәһиридә мәсчид салған болса, уйғурлар түркий хәлқләр ичидә тунҗи болуп мәсчид салған хәлиқтур.

Абдулетип һаҗим билән сөһбәт

Сәуди әрәбистаниниң мәккә мукәррәмә шәһиридә турушлуқ яш алим абдулетип һаҗим уйғур диярида тунҗи қетим селинған мәсчид һәққидә тохтулуп мундақ диди:" уйғур диярида тунҗи мәсчитниң селиниши бу җайға ислам дининиң дәсләп кириши билән мунасивәтлик болуп, бу иккиси асасән бир мәзгилгә тоғра келиду. Қәшқәр җамиси уйғур дияридики әң қәдимий мәсчид һесаблансиму, әң балдур селинған тунҗи мәсчид һесабланмайду. 13 - Әсирдә өткән атақлиқ уйғур алими җамал қарши қәшқәрийә хан җәмәти кутубханисидин тапқан 11 - әсирдә йезилған " сухһаһ" намлиқ әсәрдә баян қилинишичә, 9 - әсирниң ахирқи мәзгиллиридә һазирқи уйғур дияри билән оттура асияда күчлүк икки чоң дөләт қәд көтәргән болуп, буниң бири будда вә маний диниға етиқад қилидиған қараханийлар дөлити, йәнә бири ислам диниға етиқад қилидиған саманийлар сулалиси иди. Қараханийлар дөлитиниң 3 - әвлад хани оғулчақ һакимийәт йүргүзүватқан мәзгилләрдә қараханийлар дөлити билән саманийлар сулалиси оттурисида зиддийәт йүз берип, булар бир - биридин алақисини үзиду. 893 - Саманийлар сулалиси қараханийлар дөлитигә һуҗум қилип, қараханийларниң 2 - пайтәхти таласни бесивалиду. Шуниңдин кейин қараханийлар пайтәхтини қәшқәргә йөткәйду. Узақ өтмәй саманийлар сулалиси ичидә ички уруш чиқип, бу урушта мәғлубийәткә учриған шаһзадә әбу насир саманий содигәр қияпитидә қараханийлар дөлитигә кирип панаһлиниду. Қараханийлар хани оғулчақму өзиниң әшәддий рәқиби саманийлар тәрипидин кәлгән бу шаһзадидин пайдилиниш үчүн уни иззәт - икрамлар билән қарши алиду вә атушта азадә һаят кәчүрүшигә кепиллиқ қилиду. Атушқа йәрләшкән әбу насир саманий кишиләрни ислам диниға дәвәт қилишқа башлап, шу арида оғулчақниң җийән оғли сотуқ буғра ханни мусулман қилишта ғәлибә қилиду. Шу вақитта атушта мусулманлар саниниң көпийиши билән мәсчид селишқа еһтияҗ туғулуп тунҗи мәсчитни салиду."

"Кала териси пилани"ниң әмәлгә ешиши

Абдулетип һаҗим уйғур диярида тунҗи мәсчитниң селинишидики қизиқарлиқ қиссә һәққидә тохтулуп йәнә мундақ диди:" юқирида тилға елинған " сухһаһ" намлиқ әсәрдә ейтилишичә, қараханийларниң шу вақиттики хани оғулчақ мусулманларни яқтурмайдикән. Һәтта дөлитидә ислам динини тәшвиқ қилишқа йол қоймайдикән. Әбу насир саманий униң әшәддий рәқибиниң аилисидин болған бир шаһзадә болғанлиқи үчүн униңдин пайдилиниш вә дүшмәнниң ички әһвалини билиш үчүн әбу насир саманийға наһайити зор иззәт - икрам көрсәткән, әбу насир саманийму оғулчақниң ишәнчисигә еришкән икән. Шу вәҗидин униң дин тарқитишиға йол қойғинидәк, униң атушта мәсчид селишиғиму йол қойған икән. Атушта тунҗи мәсчитни селишни пиланлиған әбу насир саманий оғулчақтин бир кала териси чоңлуқидики йәрни беришини сорайду. Оғулчақ мақул келиду вә халиған йеридин бир кала териси чоңлуқидики йәрни ишлитишигә рухсәт қилиду. Әбу насир өзиниң " кала териси пилани"ни әмәлгә ашурушқа киришиду. У бир калини союп, униң терисини инчикә тилип, бир - биригә улап узун бир тана ясайду вә бу тана билән атуштики яхши бир җайни там салғандәк орап көрүп, шу җайға тунҗи мәсчитни салиду. Оғулчақ бу ишта алданғанлиқини билгән болсиму, әбу насир саманийниң әқил - параситигә һәйран болуп қайил болиду. Шаһзадә әбу насир саманий " кала териси пилани"ни ишқа ашуруп салған бу мәсчид уйғур диярида селинған тунҗи мәсчид болуп һесаблиниду. Бу мәсчид 14 - әсирниң башлириға қәдәр " атуш җамәси" дәп атилип нами тәрәп - тәрәпләргә тарқалған икән."

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.