Uyghur we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining diqqet neziri awstraliye bash ministiri juliya glardning xitay ziyaritige merkezleshti

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining we Uyghur pa'aliyetchilirining diqqet neziri awstraliye bash ministiri juliya glard xanimning nöwettiki xitay ziyaritige merkezleshti.
Muxbirimiz erkin
2011.04.25
Julia_Gillard-juliya-gillard-305 Awstraliyining bash ministiri juliya gillard. 2010-Yili 10-awghust.
wikipedia.org

Glard xanimning ziyariti yéqindin béri xitay kishilik hoquq xatirisi keynige chékinip, gherb ellirining, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrighan bir mezgilge toghra kelgen seweblik, uning ziyariti munasiwetlik terepler diqqet qilidighan nuqta bolup qalghan. Chünki u ziyaritide kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyidighanliqini bildürgen idi.

Awstraliye bash ministiri juliya xanim yekshenbe küni xitaygha yétip bérip, sherqiy asiyadiki yaponiye, jenubiy koriye qatarliq 3 döletke qilidighan 9 künlük sepirining eng axirqi békitide élip baridighan ziyaritini bashlidi. Bu uning awstraliye bash ministirliq wezipisige olturghandin béri xitayni tunji qétim ziyaret qilishidur. Lékin uning ziyariti awstraliyidiki Uyghur muhajirlirining Uyghur kishilik hoquq weziyitige köngül bölüsh jehettiki bésimi küchiyiwatqan we shundaqla béyjing hökümitining yéqindin béri xitay öktichilirini nezerbend qilish, qolgha élish, tutqun qilishi jiddiyliship, xelq'ara jem'iyetning küchlük diqqitini qozghighan bir mezgilge toghra kelgen idi. Bu munasiwet bilen u kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq organlarning bu sepiride kishilik hoquqni otturigha qoyup, xitay rehberlirige bésim ishlitish heqqidiki chaqiriqigha duch keldi.

Gllard xanim xitaygha yétip bérishning harpisida yeni shenbe küni, kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanat élan qilip, uning bu sepiride kishilik hoquqni adettiki mesile süpitide tilgha élip qoymay, négizlik mesile süpitide otturigha qoyushini we bu arqiliq bashqilargha ülge bolushni telep qildi.

Gillard xanim sherqiy asiyadiki yuqiriqi 3 döletke ziyaretke chiqish aldida awstraliye axbarat wasitilirige bayanat bérip, awstraliye hökümiti xitayda yéqindin béri küchiyip bériwatqan basturush herikitidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen. U 19-chésla élan qilghan bu heqtiki bayanatida yene, xitay hökümitining “Kishilik hoquq saheside arqigha chékinip kétishini xalimaydighanliqi”ni we shundaqla özining xitay rehberliri bilen élip baridighan söhbitide “Kishilik hoquqni otturigha qoyidighanliqi” ni tekitligen idi.

Lékin, kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, bu yerdiki mesile kishilik hoquqni tekitlep qoyushla emes, belki uning jiddiy bir mesile süpitide ashkara otturigha qoyulush-qoyulmasliqidur. Kishilik hoquqni közitish teshkilati awstraliye bash ministirining xitay rehberliri bilen körüshkende özining kishilik hoquq iradisidin boshap ketmeslikini ümid qilidighanliqini eskertip,“Bash ministir kanbérada awstraliyining kishilik hoquq mesilisidiki endishisini otturigha qoyghan idi. Hazir uning bu mesilini béyjingda ashkara otturigha qoyidighan-qoymaydighanliqini sinaydighan waqit” dep tekitligen shundaqla yene, “Xitay hökümiti awstraliye bilen öz ‏-ara sodini kücheytishke wede qilip, awstraliyining xitayda yüz bériwatqan nöwettiki basturushqa süküt qilishini qolgha keltürüshke urunushi mumkin. Lékin buning xataliqini ispatlash bash ministir gllard xanimgha baghliqtur” dégen.

Xitay bilen awstraliyining 2010‏-yildiki soda hejmi 50 milyard 600 milyon dollar bolup, xitay awstraliyining eng chong soda shériki bolup qalghan.

Bezi analizchilar, gillard xanimning ziyariti asasliqi xitay bilen soda‏-iqtisad we énérgiye jehettiki hemkarliqni kücheytishke qaritilghanliqini, lékin uning kishilik hoquq mesilisidiki sezgürlüki seweblik béyjingda soda bilen kishilik hoquqning munasiwitini qandaq bir terep qilishtin ibaret nazuk bir mesilige duch kélidighanliqini bildürmekte. Amérikidiki xitay ijtima'iy mesililer mutexessisi shiy shyenjun, xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki hakimiyet tüzülmisidiki mesile bolsimu, lékin gherb döletlirining tüzülmidiki mesililerni emes, belki konkrét weqe we délolarni otturigha qoyup, xitayni ündekke keltürüshke tirishiwatqanliqini ilgiri sürdi.

U, xitayda kishilik hoquq we qanun bilen dölet bashqurush, jungxu'a xelq jumhuriyiti mewjut bolup turghan ehwalda mumkin emes dep qaraydighanliqini eskertip, “Bu ehwalda birdin ‏-bir yol gherb döletlirining junggo bilen sözliship, her bir konkrét déloda ularning bir az yénik jaza bérishini we yaki bir az insanperwer bolushini telep qilishla bolup qaldi. Yeni gherb ellirining insanperwerlikni tekitlep, kishilik hoquqni algha sürüsh namida ularni ündekke keltürüshke toghra kelmekte....... Junggoning kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, qanun bilen bashqurulidighan bir döletke aylinishining aldinqi sherti, kompartiye bir partiyilik hökümranliqtin waz kéchishi kérek. Bolmisa junggoning qanuni we hazirqi ehwalida chong özgirish bolmaydu” dep körsetti.

Juliya gillardning nöwettiki xitay ziyaritide kishilik hoquqqa da'ir qandaq konkrét mesililerni otturigha qoyidighanliqi bizge melum emes. Awstraliye bash ministirliq mehkimisining bayanatchisi yéqinda élan qilghan bu heqtiki bayanatida kishilik hoquqning otturigha qoyulidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin otturigha qoyulidighan konkrét mesililerni tilgha almighan. Awstraliye tashqi ishlar ministiri kewin rud xitay siyasiy byuro da'imiy ezasi, siyasiy kéngesh re'isi jya chinglinning yéqinda élip barghan awstraliye ziyaritide uning bilen körüshüp, tibet we Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyghan idi. Dunya Uyghur qurultiyi we awstraliyidiki Uyghur pa'aliyetchilirining qarishiche, nöwettiki gherb we xelq'ara jem'iyet köngül bölüshke tégishlik Uyghurlar duch kéliwatqan eng jiddiy mesile ölüm jazasi, iz ‏-déreksiz yoqap ketken Uyghurlarning aqiwiti, Uyghurlarning qora-jay we yer mülkini qoghdash mesilisidur.

Bezi közetküchiler, awstraliye bash ministirining xitay ziyaritide xitay türmisidiki awstraliye puqralirining mesilisini otturigha qoyush éhtimalining chongluqini bildürmekte. Ularning ilgiri sürüshiche, eger gillard yéqinda xitayni ziyaret qiliwétip, iz ‏-déreksiz yoqap ketken awstraliyilik xitay yazghuchi yang xéngjun, ri'o ténto shirkitining emeldari stérn xu we shuninggha oxshash xitay türmisidiki bezi awstraliye puqralirini qutuldurup chiqalisa, uning kishilik hoquq jehettiki zor ghelibisi bolup qalidu. Lékin yene bezi közetküchiler, eger gilard kishilik hoquqqa da'ir konkrét mesililerni otturigha qoysa, uning ey wéywéy qatarliq bezi öktichilerning tutqun qilinish weqelirini otturigha qoyush éhtimali barliqini ilgiri sürdi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanatida, gillardni xelq'ara jem'iyetning bu jehettiki endishisini ashkara otturigha qoyup, bashqilargha ülge tikleshke ündigen . Kishilik hoquqni közitish teshkilati bu heqtiki bayanatida 2‏-ayning otturiliridin buyan az dégende xitayda 39 neper kishilik hoquq adwokati we pa'aliyetchining qolgha élin'ghanliqini bildürgen.

Amérikidiki jem'iyetshunas shyé shyenjun ependining eskertishiche, xitayda yüz bergen yéqinqi tutqun qilish weqeliri xitay hökümitidiki krizis tuyghusining kücheygenlikini körsitidiken. U mundaq deydu: “Bu ehwalni pütünley kishilik hoquq mesilisi bilen chüshendürüshke bolmaydu. Bu ehwal yeni kompartiyining basturushini kücheytishi uning hakimiyitidiki krizis tuyghusini ipadileydu. Shunga bu siyasiy xaraktérlik mesile bolup, tamamen kishilik hoquq mesilisi emes. U ottura sherqtiki yasimen inqilabining tesirini hés qildi. Uning üstige junggoning özide ikki qutupqa bölünüsh éghirlashqan, siyasiy chiriklik kücheygen, adaletsizlik éghirlashqan ehwallar mewjut. Ular yasimen inqilabining junggo hakimiyitige salidighan tehditini hés qilip yuqiriqi basturushni qozghidi.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.