Доктор балму әпәнди билән уйғурларниң тили вә мәдәнийити һәққидә сөһбәт

Доктор балму әпәнди йеқинқи йиллардин буян уйғурларға қизиқип, уйғур тарихиға аит көп материялларни көрүш вә оқуш билән биргә уйғурларға аит бир қисим китабларни немис тилиға һәқсиз тәрҗимә қилмақта.
Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2012-08-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
японийидики германийилик доктор балму әпәнди ихтиярий мухбиримиз қутлуқ һаҗи билән сөһбәттә. 2012-Йили 29-авғуст.
Японийидики германийилик доктор балму әпәнди ихтиярий мухбиримиз қутлуқ һаҗи билән сөһбәттә. 2012-Йили 29-авғуст.
RFA/Qutluq Haji

Японийиликләргә дуняви музика пәнлиридин җоһан сәбастян баҗ, музарт, чайковиски вә бетховин қатарлиқларниң музикилиридин вә шундақла италийиликләрниң опера нахшилиридин дәрс берип келиватқан вә японийидә даңлиқ композитор, музикант, нахшичиларни тәрбийиләп японларниң қизғин алқишиға еришип кәлгән вә өзиниң пүтүн өмрини пияно вә сәнәткә беғишлиған атақлиқ музика оқутқучиси германийилик доктор балму әпәнди 1941-йили германийиниң мюнхен шәһириниң җәнубида туғулған. Германийә, италийиләрдә илим тәһсил қилип 1971-йили японийә кәлгән вә шундин бери кагошима хәлқара университетиниң музика факултетида оқутқучи болуп ишләп кәлмәктә.

У йеқинқи йиллардин буян уйғурларға қизиқип, уйғур тарихиға аит көп материялларни көрүш вә оқуш билән биргә, японийидә елип бериливатқан уйғур паалийәтлиригә актип қатнишип уйғурларға хизмәт қилип кәлмәктә вә шундақла уйғурларға аит бир қисим китабларни немис тилиға һәқсиз тәрҗимә қилмақта.

Биз доктор балму әпәнди билән уйғурларниң тили вә мәдәнийитигә аит бир қисим қарашлири һәққидә сөһбәт елип бардуқ.

Соал: һөрмәтлик балму әпәнди, сиз, уйғур миллитини қачандин башлап тонудиңиз?

-Мән уйғур миллитини уйғурларниң ледири рабийә қадирдин башлап тонудум. 2009-Йили өктәбирдә рабийә қадир бизниң мәктәпкә лексийә сөзләшкә тәклип қилинғанда, мән лексийигә қатнишип аңлиғандин кейин уйғур миллити һәққидә чүшәнчә һасил қилдим.

Соал: сиз бу лексийигә қатнашқандин кейин уйғур миллитигә қарита қандақ һессиятта болдиңиз?

-Мән лексийидин кейин рабийә қадир һәққидә йезилған немис тилидики китабни оқудум вә уйғурларниң зулум астида яшаватқанлиқини, әркинликкә интилип,әркинлик үчүн күрәш қиливатқан милләт икәнликини һес қилдим. Рабийә қадирдин пәхирләндим. У хәлқигә һаятидики беришкә тегишлик һәммә нәрсисини бәрди вә өзиниң күчиниң йетишичә тиришти. Һазирму хәлқаралиқ қануний йоллар арқилиқ вәтән дәваси қиливатиду.

Соал: уйғурларниң тили, диний етиқади қаттиқ ассимилятсийә қилинмақта. Сизчә, уйғурлар тилини, динини қоғдаш үчүн қандақ қилиши керәк?

-Бир милләтни бир оркестирға охшатсақ, оркестир нурғунлиған охшимиған чалғу әсвабларниң вә охшимиған музикантларниң өз-ара һәмкарлишиши арқисида йеқимлиқ бир симфонийә орунлиниду. Әгәр һәр бир чалғу әсваб бирләштүрүлмәй, һәр-бир музикант һәмкарлашмай туруп, һәммиси өз алдиға музика орунлиса ундақта бир симфонийини орунлаш мумкин болмайду. Шуңа, милләтму шуниңға охшаш иттипақлашқанда, бирликтә иш көргәндә йәни милләт топлишип олтурақлашқанда, парчиланмиғанда, тилниң қоллинишини, тилниң пүтүнлүкини сақлап қалғили болиду вә тилму раваҗлинип гүллиниду. Әлвәттә уйғур тилини сақлаш уйғур миллитиниң муқәддәс вәзиписи вә шундақла бизниңму ярдәм қилиш вәзипимиз бар.

Соал: сизниңчә, бир милләтни бир милләтниң ассимилятсийә қилиши шунчә асан ишму?

Әгәр сән, ассимилятсийә қилғучиниң тәдбиригә қарши тәдбир қолланмисаң вә яки қачмисаң, сән асанлиқчә ассимилятсийә болуп кетисән. Бу, сениң қаршилиқ көрситиш күчүңгә бағлиқ.

Соал: уйғурлар өзиниң тарихида йоқилип кәткән җумһурийәтлирини әслигә кәлтүрүш вә дөләт қуруш үчүн тиришиватиду. Сизниңчә, бу һәқтә немиләрни қилиши керәк?

-Мениңчә, сиз билисиз, хитайдики тибәтләрму уйғурларға охшаш дөләт қурушни ойлаватиду. Улар буниң үчүн көпләп бәдәл төләватиду. Буниң үчүн улар өзиниң кимликини сақлашқа тиришиватиду, болупму диний етиқадини. Уйғурларму өзиниң кимликини, динини, тилини вә мәдәнийитини сақлап қалғандила вә бу кимликини давамлаштуруп кейинки әвладларға қалдуралиғанда андин туприқини сақлап қалалайду вә вәтинини әслигә кәлтүрәләйду.

Соал: сизниңчә, хитай дөлитиниң кәлгүси қандақ болар?

-Мән бир нәччә йил илгири бейҗиңда зиярәттә болдум. Мени бир профессор айландурди вә мениңдин, хитай коммунист партийисиниң кәлгүси һәққидә қандақ қарайсиз,-дәп сориди. Мән: «силәр яхши көридиған, мән өч көридиған маркисиңлар сан өзгириш болғанда андин сүпәт өзгириш болиду, дегәнғу? мән хитай коммунист партийисигә шундақ қараймән. Дуняда өзгәрмәс шәйи болмайду. Хитай коммунист партийиси башқа коммунист әлләрдәк чоқум гумран болиду» дедим.

Соал: уйғурларға радио долқунлири арқилиқ дәйдиған сөзиңиз барму?

-Үмидвар болуңлар. Һәрқандақ яман ишниң арқисидин чоқум яхши иш болиду. Һәмкарлишиңлар, тиришиңлар, иттипақлишиңлар.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт