Bayliq déngizida tunjuquwatqan Uyghurlar

Uyghur élidin tépiliwatqan tebi'iy bayliqlar Uyghur millitige bext-sa'adet élip kéliwatamdu yaki balayi'apetmu dégen so'algha, bügün hemmila adem jawab béreleydighan bolup qaldi.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011.03.03
Tarim-nefitligi-305 Uyghur diyari tarim wadisidiki ishlepchiqirish üstidiki néfitlik.
AFP Photo

Xitaydiki eng chong néfit, tebi'iy gaz, kömür, altun, uran, paxta qatarliq sansizlighan bayliqlarning bazisi hésablan'ghan Uyghur wetinidiki xelqler dunyadiki eng namrat, ishsizliri eng köp, tebi'iy muhiti eng bulghan'ghan, kishilik heq-hoquqliri eng éghir depsende qiliniwatqan xelqqe aylinip qalghanliqi yillardin buyan tilgha élinmaqta.

Xitayning zuwani bolghan shinxu'a agéntliqi 3-ayning 2-küni “Shinjangning ichki qatlamliridin kan izdeshning netijisi mol, yer asti xeziniler terep-tereptin özini körsetmekte” namliq bir xewerni élan qildi. Xewerde xitay hökümiti 2009-yilidin bashlap Uyghur wetinining yer asti bayliqlirini ichkirilep izdesh qurulushigha 100 milyon yüen pul ajratqanliqi, buning netijiside, bu yil 2-ayghiche yéngidin tömür, mis, sénk, qoghushun, kümüsh, altun, alyumin qatarliq mol tebi'iy bayliqlar zapisini bayqighanliqi yézildi.

Yéngidin bayqalghan bu tebi'iy bayliqlar zapisi asasen qumul, turpan, altay wilayetliri teweside körülgen bolup, xitay terep nuqtiliq halda 52ming métir da'iride 500 métir chongqurluqqiche qézip tekshürüsh élip barghan. Uyghur diyaridiki bu bayliqlarning omumi zapisi az dégende 31 tonna altun, 5milyon 100ming tonna sénk, 300 milyon tonna tömür derijisige yetken. Yéngidin bayqalghan bu bayliqlarni qézishqa tapshurmaqchi bolghan. Kümüsh, mis, alyumin qatarliq tebi'iy bayliqlar zapisimu qanche onming tonnidin artuq bayqalghan. Bular Uyghur wetinidiki eng chong we pewqul'adde chong kanlargha aylan'ghan.

Xewerde yézilishiche, altay, ku'inlun, jungghar tagh tizmiliridin bayqalghan tebi'iy bayliqlargha bina'en 10 derijidin tashqiri chong kan rayoni qurush mumkin iken.

Bu bayliqlardin Uyghurlarning zadila behrimen bolalmighanliqi uzun yillardin buyan köp tekitlendi. “Altun tawaq kötürüp yürgen tilemchiler” neqilisimu kona gep bolup qaldi. Xitay hökümiti téxi 2010-yiligha kelgendila Uyghur wetinidin chiqqan tebi'iy bayliqlarning 3% ini yerlikke qaldurush siyasitini yolgha qoydi. Bu 3 % bayliq Uyghur wetinige qaldurulghan teqdirdimu, uning kimlerge, némilerge serp qilinidighanliqi éniq emes.

Uyghurlarning éghir qorsaq köpüki, küchlük ghezep ichide yashawatqanliqini tilgha alghan d u q teshwiqat merkizining mudiri, Uyghur tetqiqat merkizining mes'ulliridin perhat muhemmidi ependi bu toghrisida toxtilip ötti.

Perhat muhemmidi ependi bu tebi'iy bayliqlarni qézish üchün chiqqan xitay köchmenliri bilen bu zéminning igisi bolghan Uyghurlar arisida milliy toqunushning künséri küchiyiwatqanliqini tilgha aldi. U sözide, xitayning sherqiy türkistanning tebi'iy bayliqlirigha béqindi haletke kelgenlikini tekitlidi.

Perhat muhemmidi ependi, eger xitayning bu xil mustebit siyasiti özgermise, sherqiy türkistanda 5-iyul ürümchi weqesige oxshash weqelerning yenimu köplep yüz bérishige seweb bolidighanliqini eskertti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.