'Шинҗаң'ға ярдәм беришму яки байлиқни елип кетишму?

Җуғрапийә нуқтсиидин оттура асияниң мәркизигә җайлашқан, түркий милләтләр қәвмлиридин уйғур қатарлиқ түркий милләтләрниң қәдимий юртлиридин бири болған, һазир уйғурларни асас қилған һалда, түркий тилдики милләтләр яшап келиватқан, 1889 - йилдин кейин хитай тәрипидин "шинҗаң" дәп аталған болсиму, әмма уйғурлар тәрипидин " шәрқий түркистан", "уйғуристан" дәп атилип келиватқан, йәр үсти һәм йәр асти байлиқлири мол болған бу земин, бүгүнки күндә хитай иқтисади тәрәққиятидики муһим енергийә мәнбәсиниң биригә айланмақта.
Мухбиримиз миһрибан
2010-04-06
Share
Tarim-nefitligi-305 Уйғур дияри тарим вадисидики ишләпчиқириш үстидики нефитлик.
AFP Photo

50 - Йиллардин кейин районда зор түркүмдики нефит, көмүр, тәбиий газ, алтун, мис, уран, кокус қатарлиқ йәр асти кан байлиқлириниң барлиқи ениқланған болса, хитай ислаһат ечиветиш сияситини йолға қойған 30 йилдин буян районда ечилип хитай өлкилиригә тошулуватқан енергийә байлиқлири һесабсиз болмақта.

Пәқәт хитайниң шинхуа агентлиқи қатарлиқ һөкүмәт мәнбәлириниң хәвиридила дуняға ашкариланған райондики енергийә байлиқлири дуня җамаәтчиликиниң диққәт обйекти болуватмақта.

Мәсилән: шинхуа агентлиқиниң бу йил 4 - айдики мәлуматида көрситишичә, турпан ойманлиқидин алдинқи йили байқалған көмүр записи,190 милярд тонна болса, бу йил йәнә йеңидин 205 милярд 800 милйон тонна көмүр записи байқиған. Бу йил 3 - февралға қәдәр ғәрбниң газини шәрққә йөткәш туруба линийиси арқилиқ хитайниң шәрқий қисимға йөткәп кетилгән тәбиий газ, 60 милярд куб метирдин ешип кәткән болуп, хитайниң шәрқий қисмини тәминләйдиған тәбиий газниң 70 пирсәнти мушу туруба линийиси арқилиқ тәминлинидикән. Райондики көмүр қатарлиқ кан байлиқлирини хитай өлкилиригә тошуш үчүн хитай төмүр йол линийиси қурулушини тезлитиватқан болуп, оттура асияға тутишидиған төмүр йол линийисиниң ғулҗиға тутишидиған бөликидә бу йилдин башлап районниң көмүрлири хитай өлкилиригә тошулушқа башлиған. Нөвәттә хитай лопнурға баридиған қумул - лопнур төмүр йол қурулушини башлиған болуп, бу қурулуш пүтсә райондики йәнә бир зор байлиқ - туз байлиқи хитай өлкилиригә пойиз арқилиқ тошулидикән.

Әмма, шунчә зор байлиққа игә болған бу земининиң игилири болған уйғурларниң турмуши бу 60 йилдин буян барғанчә намратлашқан болуп, 50 - йилларда хитайда иқтисадий җәһәттин әң бай районларниң бири дәп қаралған бу район бүгүнки күндә хитай өлкилиридин хелила арқида қалған. Уйғур хәлқниң наразилиқлириму ешип, "5 - апрел барин вәқәси", " 5 - феврал ғулҗа вәқәси", "5 - июл үрүмчи вәқәси"гә охшаш наразилиқ һәрикәтлири арқа - арқидин йүз беришкә башлиған.

Болупму "5 - июл үрүмчи вәқәси"дин кейин, уйғур вәзийитини көзәткүчиләр һәм мутәхәссисләр район вәзийити һәққидә, хәлқара мәтбуатларда өз қарашлирини баян қилип, хитайниң тәрәққиятидики асаси енергийә мәнбәсидин бири болған уйғур райониниң давалғуш һалитидә туруватқан вәзийити, хитай һөкүмитиниң 60 йилдин буян районда йүргүзүп келиватқан миллий сияситиниң пүтүнләй мәғлуп болғанлиқини дәлиллигән иди.

Хитайниң тәрәққияти үчүн муһим енергийә мәнбәси болған уйғур аптоном райониниң муқимлиқ вәзийитиму хитай мәркизи һөкүмитини әндишигә селип келиватқан болуп, "5 - июл үрүмчи вәқәси"дин кейин, хитай даирилири районниң вәзийитини оңшаш үчүн йеңичә сиясәт йүргүзидиғанлиқини елан қилған һәм бу йил 29 - 30 - өктәбир күнлири хитай мәркизи һөкүмити, бейҗиңда "шинҗаң хизмитини қоллаш йиғини" ачқан иди. Әмма хитай мәтбуатлиридин мәлум болушичә, бу йиғинда асаси мәсилә сүпитидә музакирә қилинғини йәнила "районда иҗтимаий муқимлиқни сақлап, қериндаш өлкә, шәһәрләрниң шинҗаңға ярдәм бериш хизмитини қоллап, тәрәққиятни тезлитиш"ни тәләп қилиш болуп, көзәткүчиләр, хитайниң районда йүргүзүп келиватқан сияситидә маһийәт җәһәттин һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини оттуриға қоймақта.

Бүгүн америкидики уйғур зиялийлиридин, дуня уйғур қурултийиниң ички ишлар мудири илшат әпәнди радиомизниң зияритини қобул қилғинида, хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан, "шинҗаңға ярдәм бериш сиясити маһийәттә райондики байлиқ мәнбәлирини тезрәк ечип, хитай өлкилиригә тошуштин ибарәт булаңчилиқ сияситидур дәп шәрһилиди.

Илшат әпәнди райондики байлиқларниң бу йәрниң игилири болған уйғур қатарлиқ милләтләрниң баяшат яшишиға йетәрлик икәнликини, әгәр бу байлиқларни уйғурларниң өз игидарчилиқиға өтсә, уйғурларниң тәрәққиятиниң бәлким хитайдиму юқири һаләткә йетиши мумкинликини, хитайниң болса райондики байлиқни булаш сияситини пәрдазлап" шинҗаңға ярдәм бериш" дәп нәйрәңвазлиқ қиливатқанлиқини оттуриға қойди.

Илшат әпәнди, нөвәттә "шинҗаңға ярдәм" нами астида, бу земиндики байлиқларни ечиватқан хитай ширкәтлириниң өзлири билән биллә елип келидиған хитай көчмәнлириниң райондики уйғур қатарлиқ милләтләрниң ишсизлиқ нисбитини техиму ашуруп, районға хитай көчмәнлириниң техиму көпләп еқип келишини, уйғур қатарлиқ милләтләрниң мәдәнийитиниң вәйран болушини техиму тезлитидиғанлиқини оттуриға қойди.

Илшат әпәнди сөзиниң ахирида, хитайниң нөвәттә биңтүәнни күчәйтиш арқилиқ йәни қорал күчи вә тәһдит арқилиқ, уйғурларни бастуруп, байлиқларни хитай өлкилиригә тошушқа техиму қулай шараит яритишқа урунуватқанлиқини баян қилди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.