Béyjingdiki hayat Uyghurlargha xiris qilmaqta

Asiya waqti gézitide muxbir paloma roblés teripidin élan qilin'ghan " Béyjingdiki hayat Uyghurlargha xiris qilmaqta" mawzuluq maqalide, béyjingda herxil sewebler bilen turuwatqan we resmiy bolmighan reqemlerge asaslan'ghanda bir qanche mingdin ashidighan Uyghurlarning mesililiri eks ettürülgen.
Öz muxbirimiz irade
2011-11-21
Share
Asiya waqti gézitide muxbir paloma roblés teripidin élan qilin'ghan " Béyjingdiki hayat Uyghurlargha xiris qilmaqta" mawzuluq maqalide, béyjingda herxil sewebler bilen turuwatqan we resmiy bolmighan reqemlerge asaslan'ghanda bir qanche mingdin ashidighan Uyghurlarning mesililiri eks ettürülgen.

Aptor maqalisining kirishi qismida Uyghurlarning medeniyet, örp - adet we hetta chiray turqidin tartip, xitay millitidin tamamen perqliq bir millet ikenlikini, xitay hökümitining qattiq bésimi astida yashawatqan Uyghurlarning ehwali dunya metbu'atlirida anche köp orun almighanning üstige, xitay ichidiki axbarat wastiliridimu Uyghurlar peqet folklori bilenla tonushturulidighanliqini, Uyghurlarning tamamen perqliq bir millet ikenlikidek bir pakitni yoshurup, ularning xitay xelqi bilen inaq - ittipaq yashawatqanliqidek bir menzirini zorlap téngishqa urunidighanliqini bayan qilghan. U, bu xil ehwaldin nurghun Uyghurlarning narazi bolidighanliqini bildürüp mundaq bayan qilghan :

- Nurghun Uyghurlar bu xil ehwalni Uyghurlarning medeniyitini suslashturush we ijtima'iy mesilini addiylashturush dep qaraydu. Ular buning, hökümetning " Perqni körmeske sélish "arqiliq, bu perqtin kep chiqidighan tehditni yoq qilish isitratégiyisining bir parchisi ikenlikige ishinidu. Epsuslinarliqi, Uyghurlar uchrawatqan xiris bula emes. Elqem isimlik Uyghur yash érlandiyide 6 yil oqughandin kéyin béyjinggha qaytip kelgen.... 2009 - Yilidiki ürümchi weqesidin kéyin uzun ötmeyla qaytip kelgen elqem uzun ötmey in'gilizche oqutquchiliq qilidighan bir xizmet tapqan. Emma bir qanche kündin kéyin mektep elqemge téléfon qilip, uni Uyghur bolghanliqi üchün xizmetke qobul qilalmaydighanliqini uqturghan. Kéyin elqem yene bashqa bir yerdin in'gilizche oqutquchiliq xizmiti tapqan. Emma bir shert bilen, u bolsimu, özining Uyghurliqini yoshurush. Mektep da'iriliri uningdin hazirqidek weziyette ata - anilarning balilirigha Uyghur mu'ellimning ders bérishige qet'iy qarshi turidighanliqini éytqan. Elqem bu geptin qattiq heyran bolghan. Ular elqemge " Sen özengni oqughuchilargha chet'ellik dep tonushtur" dégen. Chirayi kawkaziyiliklerge oxshaydighan elqem üchün özini chet'ellik diyish qéyin bolmisimu, emma u bu xizmetni qobul qilmighan.

Muxbir yene, nurtay isimlik bir Uyghur bala bilenmu söhbet ötküzgen. U nurtayning bir Uyghur bolush süpiti bilen uchrighan mu'amilisi heqqide mundaq dep bayan qilghan:

"Béyjingda qanun fakultitida oqughan nurtay 2009 - yili ata - anisi bilen birlikte londonda turidighan singlisini körüp kélish üchün london'gha barghan. Ular qaytip kélishide pasport kontrolidin ötidighan chaghda tamozhnidiki xadimlar ulargha " Chet'ellikler we xitay puqraliri üchün échilghan her ikkila pasport tekshürüsh noqtisda turmasliqni, Uyghurlarning pasportining ayrim tekshürülidighanliqini éytqan. Uyghurlar béyjingda 2009 - yilidiki weqedin kéyin téximu nachar mu'amilige uchrashqa bashlighan."

Muxbir Uyghurlar we tibetlerning béyjingda hélihem qattiq teqipke élinidighanliqini, ularning öy ijarige élishta qéynilidighanliqini bayan qilghan. U béyjingdiki köp qisim Uyghurlarning ochuq - ashkara yaki yoshurun halda kemsitilishke uchrap baqqanliqini, bu xil ehwalning Uyghurlarda xitay hökümitige qattiq nepretlinish,hetta buningdinmu éship xitay xelqige öchmenlik tuyushtek bir aqiwetni tughdurghanliqini, shunga Uyghurlarning asasen dégüdek xitaylar bilen dost bolmaydighanliqini bayan qilghan. Muxbir yene, xitaylarni özining milliy kimliki üchün tehdit dep qaraydighan Uyghurlarning özining medeniyet, til, din alahidiliklirini muhim orun'gha qoyush arqiliq milliy kimlikini küchlendürüshke ehmiyet béridighanliqini éytqan. Emma u Uyghurlarning béyjingdimu hetta öz yurtidimu özini öyidikidek hés qilmaydighanliqidek bir pakitning nöwettiki eng muhim mesile ikenlikini tekitligen we mundaq dégen:

- - Hazir Uyghur éli nopusining 40 pirsenti xitay, 60 pirsenti bashqa az sanliq milletlerdin teshkil tapidu. 1949 - Yilidin ilgiri xitaylarning nopusi shinjangda aran 5 pirsent iken. Uyghurlar béismgha uchrawatqanliqidin, erkinlik we sözlesh hoquqi yoqluqidin, özlirining mejburiy halda siyasiy öginishke qatnashturulidighanliqidin shikayet qilidu. Uyghurlarning éytishiche, Uyghur élide yaxshi xizmetlerning hemmisi xitaylar teripidin tartiwélin'ghan. Béyjingda oquwatqan nurghun Uyghur oqughuchilar manga shinjangda xizmetning hemmisini xitaylarning kontrol qiliwalghanliqini, ularning Uyghurlarni ishqa almaydighanliqini, shunga özlirining yurtqa qaytishni xalimaydighanliqini éytishti.

Muxbir maqaliside, isra'iliyidiki xayfa uniwérsitétining proféssori nimrod baranowéchning mulahizisigimu yer bergen. Uzun yil Uyghurlar üstidin tetqiqat élip barghan proféssor nimrod Uyghurlarning ehwalining sürgündikilerge oxshap kétidighanliqini bildürüp, buni " Makansiz qalghan kishilerning paji'elik teqdiri" dep süpetligen. Aptor pütün bu aqiwetlerning Uyghurlarda yaritiwatqan meniwi boshluqi üstide toxtilip mundaq dep bayan qilghan:

Uyghurlar milliy kimlikini saqlap qélishtin bashqa yene, bésim, chetke qéqilish we yiltizsizliqning derdi bilenmu küresh qilishqa mejbur bolmaqta. Nurtay manga " Köpinchimiz bir yerge yighilip qalsaq, haraq ichimiz, axiri soqushimiz. Elwette bu pexirlen'güdek ish emes" dédi. Emma nurtay manga buni chüshendürüp : " Bu adetlerning köpinchisi chetke qéqilishtin yighilip qalghan achchiqning sirtqa tépishining netijisi" dédi.

Maqalide muxbir sözini mundaq dawam qilghan :

- Uyghurlar millet, din, örp - adet hetta chiray - turq jehettinmu xitaylardin perqliq bolghanliqtin ulargha bu yerge özlishish qéyin'gha toxtaydiken. Uyghurlarning tashqi qiyapiti pütünley perqliq bolghanliqtin ular asasi éqimgha waqtinche qoshulup turay depmu qoshulalmaydiken. Shunga Uyghurlar hazir " Makansiz ademler" qapqinigha dessimekte. Nurtay manga " Bashqilarning ishi asan. Ular aghrip qalsa yurtigha qaytip kétidu. Emma bizchu. Bizge undaq ish yoq. Bizning qaytip kétidighan yurtimiz yoq" dédi. Undaqta, bashqa chiqish yolichu? chetke chiqip kétish. Nurghun Uyghurlar hazir chetke chiqip kétish yolini tallimaqta.

Emma muxbir buningmu hemme Uyghur qilalaydighan bir ish emeslikini, chünki bir tereptin Uyghurlarning pasport élishi intayin qéyin bolsa, yene bir tereptin köchmen bolushning qéyinchiliqlirining ularni bu yoldin tosup turidighanliqini éytqan we u maqalisining axirida Uyghurlarning béyjingni özliri éghir kemsitilishke uchraydighan we milliy kimlikini saqlap qélishi üchün tolimu paydisiz bir muhit dep qaraydighanliqini shundaqla béyjingningmu Uyghurlarning undaq qilishigha yol qoymaydighanliqini bayan qilish bilen axirlashturghan.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, " Béyjingdiki hayat Uyghurlargha xiris qilmaqta" namliq maqalining aptori paloma roblés musteqil zhurnalisit bolup, u buni béyjingda turghan mezgilidiki xatirilirige asasen yazghan. U hazir madridta xizmet qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet