Шаңгрила бихәтәрлик сөһбити һәққидики инкаслар

Учур васитилиридә, хитай билән қошна дөләтләр арисида, деңизда тәвәлик талишип йүз бериватқан мәсилини уруш қилмай һәл қилғили боламду дегән темида муназирә башланди.
Мухбиримиз вәли
2011.06.06
xitay-vyetnam-dengiz-teweliki-305.jpg Хитай парахотиниң вйетнам деңиз тәвәликигә қанунсиз киргинигә қаршилиқ намайиш. 2011-Йили 5-июн.
AFP

Франсийә радио истансисиниң баян қилишичә, сингапорниң шаңгирила меһманханисида ечилған асия бихәтәрлик мунбири сөһбити 6‏-айниң 5‏-күни аяғлашти. Учур васитилири “шаңгирила бихәтәрлик сөһбити” дәп атаватқан бу сөһбәт, вйетнам 5‏-айниң 30-күни парасел араллирида канада билән бирликтә нефит қидириватқан җайға, хитай парахотлириниң паракәндичилик салғанлиқиға қаттиқ наразилиқ билдүргән, филиппин 6‏-айниң 2‏-күни, хитай деңиз қисимлири филиппинниң иқтисадий райониға таҗавуз қилғанлиқиға қаттиқ наразилиқ билдүргән район характерлик җиддийликтин кейин өткүзүлгән асия бихәтәрлик сөһбити иди.

Хәвәрдә баян қилинишичә, шаңгирила бихәтәрлик сөһбити, асасән хитайниң җәнубидики деңизда, тәбиий газ мәнбәлирини талишиш һәрбий тоқунушқа айлиниватқан вәзийәткә мәркәзләшкән. Бу сөһбәттә вйетнам билән филиппин қаттиқ ғәзәп билән хитайни әйиблигән. Хитайниң дөләт мудапиә министири ляң гуаңлйе бу сөһбәттә, хитай һазир әтраптики кичик дөләтләрниң бирләшмә муһасирисигә чүшүп қалғанлиқини һес қилған.

“бүгүн” дегән тор гезитидә баян қилинишичә, америка дөләт мудапиә министири роберт гәйтс шаңгирила бихәтәрлик сөһбитидә, әгәр бу районниң тинчлиқини сақлиялайдиған күчлүк бир орган болмиса, хитайниң җәнубидики бу деңизда чоң һәрбий тоқунуш йүз бериш еһтимали бар, әмма америка бу районда наһайити қудрәтлик һәрбий қисим турғузиду, у өзиниң бу райондики иттипақдашлирини вә бу районниң һава қатнишини алий пән -техника қораллири билән қоғдайду, әгәр бу районда тоқунуш йүз бәрсә, қанун вә келишимләр бойичә иш көрмигән тәрәп мәғлуп болиду, дәп җакарлиған.

Шинхуа ториниң 6‏-айниң 3‏-күни сингапордин тарқатқан хәвиридә баян қилинишичә, шаңгирила бихәтәрлик сөһбитидә, хитайниң дөләт мудапиә министири ляң гуаңлйе вйетнамниң дөләт мудапиә министири фон куанчүн билән көрүшкәндә, һазир вәзийәт наһайити тез өзгириватиду, хитай билән вйетнам яхши ака-укилардин иди, хитай һазирму вйетнам билән мунасивәтләрни яхшилап муқимлиқни сақлашни халайду, әмма хитай билән вйетнам оттурисидики талаш-тартишларға үчинчи бир дөләтниң арилишивелишиға һәргиз йол қоймайду, дәп җакарлиған.

Хитайға нәзәр тор гезитидә баян қилинишичә, шаңгирила бихәтәрлик сөһбитидә вйетнамниң дөләт мудапиә министири фон куанчүн, вйетнам йеқинида русийидин сетивалған “кило” дәриҗилик алтә су асти парахотини, вйетнамниң тәвәликигә таҗавуз қилған дөләткә тақабил туруш үчүн қоллиниду дәп җакарлиған.

Хитайниң йәршари вақит гезити қатарлиқ учур васитилири бу шаңгирила бихәтәрлик сөһбитидин кейин, филиппин елан қилған сүний һәмраһ арқилиқ тартилған фото сүрәтләрни көчүрүп бесип, хитайниң деңиз қисимлири җәнубий деңизда җәң башлап, қолдин кәткән земинларни қайтурувалди дәп тарқитиватқан ялған хәвәрләрни йиғиштуруп қойди.

Америкиниң шималий каралина штатида турушлуқ мустәқил тәтқиқатчи җу шөюән бүгүн бу һәқтә бир мулаһизә елан қилди. Униң қаришичә, “деңиз тәвәлики” дегән сөз, қайси бир дөләт һечболмиғанда өзи нәқ игиләп туруватқан җай болуши керәк, әмма бу аталғу һечқачан қайси бир дөләт кәлгүсидә өзиниң қиливалмақчи болған җайни өз ичигә алмайду. Вйетнам аллиқачан тәбиий газ қезип тәрәққий қилдуруватқан бир иқтисадий районни, хитай һазир тәйярға һәйяр болувелиш үчүн, мениң тәвәликим дәвалса, вйетнамлиқниң беликидә күч йоқмикән?

Мустәқил тәтқиқатчи җу шөюән мулаһизисидә, хитай һазир немидин қорқиду? дәп соал қоюп, униңға мундақ дәп җаваб бериду: хитай рәқиблири билән партийә ичидә 30 йил, партийә сиртида 30 йил елишти, мушу 60 йилда һәтта өзи үчүнму бир тинч муһит яриталмиди. Хитайниң 38-корпус дегән армийиси тйәнәнмендә қолида һечқандақ қорал болмиған хәлқни бастурғандин буян, пәқәт әмәлдарларниң дәргаһини сақлаш үчүн поста туруштин өзгини қилип бақмиди. Хитайниң деңиз армийисиму деңизда уруш қилип баққан армийә әмәс, хитайда хәлқ һазир от яқсила ялқунҗап кетидиған қақшалға охшап қалди, мушундақ әмәлий әһвални һесаблап көргәндә, хитай һазир өзини сақлап қелиш үчүн муқимлиқни сақлашни биринчи орунға қоюши керәкму яки техичә өзиниң болмиған деңизни елиш керәкму? бу һазир хитай дәрһал қарар бәрмисә болмайдиған мәсилә, әмма мушу бир йил ичидә уруш қилмиса, хитай җәнубий деңизға мәңгү еришәлмәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.