Bulaqdadamtu yézisidiki sétiwaldi qari diniy teblix sewebidin tutqun qilin'ghan

Ghulja shehirining dadamtu yézisi 5" ‏- iyul weqesi"din kéyin ghulja teweside élip bérilghan tutqun qilish herikitide eng köp adem tutqun qilin'ghan yézilarning biridur. Igilishimizche, dadamtu yézisining bulaqmehelle kentining özidinla türmide yétiwatqan Uyghur yashlirining sani 7 ge yétidiken. Ularning tutqun qilinishidiki seweb mezkur yézidiki sétiwaldi qaridin diniy telim alghanliqidur.
Muxbirimiz erkin
2010.05.19
Xitay-saqchiliri-2009-07-09-kuni-Urumqide-tutqun-qilghan-Uyghurlar-305.jpg Süret, ürümchi kechlik gézitige bésilghan xewer. 2009‏-Yil 9‏-iyul küni kéchide neyzilik miltiq we sim qamcha bilen qorallan'ghan xitay saqchiliri 190 din artuq Uyghurni namayish “Gumandari” dep tutqan we baghlap qoyup qattiq kemsitken.
RFA Photo

5" ‏- Iyul weqesi"din kéyin ghulja shehirining dadamtu yézisidin qolgha élinip, bölgünchilik we diniy radikalliq bilen eyiblen'genler, yalghuz mezkur yézining bulaqmehelle kentidiki turghan polat we tursun akilarning perzentlirini öz ichige almaydu. Sétiwaldi hashim dadamtudiki dindar yashlarni tutqun qilish weqeside yashlarni toplap, diniy telim bérish, qanunsiz teblix qilish sewebi bilen tutqun qilin'ghan diniy zatlarning biridur. Lékin bu yil 40 yashlardiki 3 perzentlik sétiwaldi, hashim aka a'ilisidin tutqun qilin'ghan bir‏din‏-bir kishi emes. Uning bilen teng uning emdila öylen'gen 20 yashlardiki chong oghli qasimjan, küy'oghli tursunjan, akisining oghli abduraxman biraqla tutqun qilin'ghan.

Sétiwaldi we oghli qasimjanlar parnikchiliq we milich mallar dukini échish bilen tirikchilik qilatti. Hashim haji a'ilidiki bu 4 kishi hazir ghuljining yéngi hayat türmiside tutup turuliwatqan bolup, sétiwaldining singlisi adile xénim da'irilerning akisi bilen jiyenini ötken yili 7 ‏- ayda tutup ketkendin béri a'ilisi bilen körüshtürmigenlikini bildürdi.

Döletni qanun bilen idare qilish, tutqunlarning qanuni hoquqigha hörmet qilish mesilisi amérika - xitay arisidiki kishilik hoquq söhbetliride da'im tekitlinidighan mesile. Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda amérika hökümitige chaqiriqname chiqirip, 13 ‏- we 14 ‏- may künliri élip bérilghan amérika - xitay kishilik hoquq di'alogida Uyghur tutqunlirining mesilisini merkezlik otturigha qoyushni telep qilghan. Amérika hökümiti shu qétimqi di'alogda Uyghurlarning mesilisi otturigha qoyulghanliqini bildürdi. Lékin di'alogda qaysi mesililerning, qandaq otturigha qoyulghanliqi bizge melum emes.

Da'iriler bu yil 1‏ - ayda sétiwaldi qatarliqlarni sot mehkimisige élip chiqqan bolsimu, lékin ularning qandaq konkrét"jinayet"sadir qilghanliqini, néme üchün üzlüksiz tutup turulidighanliqini chüshendürmigen. Sotta sétiwaldi qatarliqlar eyibnamidiki qarilashni ret qilip, özlirining gunahsiz ikenlikini tekitligen. Sotchi bolsa ularning topliship, "kitab" oqughanliqini ilgiri sürgen. Sétiwaldining inisi tiliwaldi ziyaritimizni qobul qilip, ularning qolgha élinishi diniy étiqad bilen munasiwetlik ikenlikini bildürdi.

Dadamtudiki weqe xitay da'irilirining 5"‏ - iyul weqesi"din kéyin, Uyghur aptonom rayoni teweside qanat yaydurghan "tordin chüshüp qalghanlar"ni tazilash herikitining bir qisimi bolup, bu heriket yene 5" ‏- iyul weqesi"ge qatnashmighan, lékin jem'iyet muqimliqigha yoshurun xewp dep qaralghan küchlerge zerbe bérishni özining meqset nishanlirining biri qilghan idi.
 
Bezi analizchilar yerlik da'irilerning bu herikitini tenqidlep, bu türlük heriket 5" - iyul weqesi"ning tesiride xeterlik ehwalgha bérip qalghan Uyghur-xitay munasiwitini yenimu ötkürleshtüriwétidighanliqini ilgiri sürgen. Dadamtudiki bir a'ile xanimi radi'omizda pikir bildürüp, ikki oghli barliqini, oghullirini her waqit birer kélishmeslikke uchrap qalamdikin dégen endishide yashaydighanliqini eskertti.

Yerlik da'iriler bolsa, dadamtudiki qolgha élin'ghanlar heqqide toxtilishni ret qilip, radi'omizning bu heqtiki so'allirigha jawab bérishni izchil ret qilip kelmekte. Dadamtu saqchixanisidiki xadimlar charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilishni yene ret qildi.

Hashim haji a'ilisidikilerning neziride, sétiwaldi qatarliqlar gunahsiz, da'irilerning ularni hazirgha qeder türmide tutup turushida put tirep turghidek birer seweb yoqtur.

Xitay hökümiti 5" ‏- iyul weqesi"de 1700 dek ademning qolgha élin'ghanliqini bildürgen idi. Lékin dunya Uyghur qurultiyi Uyghur aptonom rayoni teweside élip bérilghan tutqun qilish herikitide qolgha élin'ghanlarning sani xitay hökümiti élan qilghan sandin nechche on hesse köp ikenlikini ilgiri sürmekte.

Dunya Uyghur qurultiyining en'gliyidiki wekili enwer toxti, bir ademni adettiki sewebler bilen muddetsiz tutup turushning xelq'ara we xitay qanunidiki munasiwetlik maddilargha xilap ikenlikini eskertip, xitay, kishilik hoquq teshkilatlirining bésimigha tiz pükmeydighanliqini, buning üchün gherb döletlirining emeliy chare qollinishi kéreklikini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.