Хитай сақчилири үрүмчидә түркийә дөләт министири чағлиянға қопаллиқ қилди

Түркийиниң ташқи сода ‏вә тиҗарәткә мәсул дөләт министири зафәр чағлиян вә 14 кишилик һәйәт үрүмчи зияритини ахирлаштуруп түркмәнистанға кетиш үчүн үрүмчи айродромиға кәлгәндә хитай сақчилириниң қаттиқ ‏қопаллиқ қилишиға учриди вә қоғдиғучилири билән хитай сақчилири оттурисида муш етиш вә иттириш вәқәси йүз бәрди.
Мухбиримиз арислан
2009.09.03
Chaghliyan-Urumchide-azar-chekti-305.jpg Сүрәттә, түркийә дөләт министири чағлийан вә туркийә өмикидики әзалириниң үрүмчи айрудурумидики хитай таможнисидин өтиватқан чағдики көрүнүшлири көзситилгән.
www.worldbulletin.net Дин елинди.

Түркийиниң "йеңи шәпәқ"  гезитиниң 2 ‏- сентәбир күнидики санида   "түркийә дөләт министири уйғурлар үчүн әрзийәт чәкти" дегән темида бир хәвәр елан қилинған болуп у хәвәрдә мундақ дейилгән: "5 ‏- июл күни йүз бәргән вәқәдин кейин түркийә баш министири рәҗәп тайип әрдоғанниң алаһидә вәкили болуш сүпити билән хитайни зиярәт қилған дөләт министири чағлиян үрүмчидә бир түркүм көңүлсиз вәқәләргә йолуқти.  Дипломатийә паспорти  болған министир чағлиян вә һәмраһлири үрүмчи айродромида адәттики йолучилар үчүн елип берилидиған рәсмийәт тәләп қилинди. Министир чағлиянниң йенида қорчақ әмәлдар нур бәкри вә хитай ташқи ишлар министирликиниң әмәлдарлири болған болсиму мәсилини һәл қилмай сүкүттә турди.  Министир чағлиян түркийиниң хитайда турушлуқ баш әлчиси мурат әсәнли билән биргә паспорт тәкшүрүш нуқтисини тәрк әтти вә вәзийәт түзүтилмигән тәқдирдә айропилан ‘ға чиқмайдиғанлиқини билдүрди вә айродромниң чиқип кетиш дәрвазиси тәрәпкә қарап маңди."

"Йеңи шәпәқ гезити"ниң хәвиридә йәнә мундақ дейилгән: "илгири түркийә һәйити  муһим шәхсләр тизимликини бәргән болсиму түркийә һәйәтлирини ахтуруш ‏вә тәкшүрүшни тәләп қилиши вәқәниң улғийишиға сәвәб болған. Вәқәгә министир чағлиян қаттиқ етираз  билдүрди. Кейин йәнә, хитай сақчилири министир чағлиянни тәкшүрүш нуқтисидин өткүзүшкә урунди. Министир чағлиян рәт қилған болсиму хитай сақчи министир чағлиянни тәкшүрүш нуқтисиға тартқан, чағлиянниң қоғдиғучиси,  қолуңни тарт! дәп варқирап хитай сақчиға етилған вә қолини силкивәткән һәм алдини тосқан. Чағлиянниң қоғдиғучиси билән хитай сақчиси арисида тутушуп иттириш,  муш етиш , қол силкиш йүз бәрди. Министир чағлиян өзини тәкшүрүтмәстин өтүватқанда қоғдиғучиси әлбруз ақйол хитай сақчилириниң қоршавида қалған. Қоғдиғучиға  қол селиши вәқәниң техиму йүксилишигә сәвәбчи болди. Кейин түркийиниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчиси мурад әсәнли әпәндиниң арилишиши билән вәқә пәсәйгән. Күтүш залида туруп вәқәни көзәткән министир чағлиян бу вәқәгә етираз билдүрүп, баш әлчи әсәнлигә, бу вәқәгә алақидар хитай ташқи ишлар министирликигә вәқәни билдүрүшни вә баш министирликкә бир мәктуп йезишни тәләп қилди. Министир чағлиян хитай тәрәпниң бу әдәпсизлики түпәйлидин кәчүрүм соримиған тәқдирдә 9 ‏- айниң ахирида ечилмақчи болған бирләшмә иқтисади кеңәш йиғинини әмәлдин қалдуридиғанлиқини билдүрди."

Хәвәрдә йәнә билдүрүшичә, көңүлсизликкә йолуққан министир чағлиян йениға кәлгән хитай хадимиға, "алаһидә машина әкәлмәңләр. Велисипит билән кетимән халисам меңип кетимән, силәрдә алаһидә машина муһим әрбаблиқ фалан йоқ," дегән. Министир чағлиян айропланға чиқиш үчүн ишик алдиға кәлгәндә хитай сақчиси министир чағлияндин беләт тәләп қилған вә қоли билән тосуп министир чағлиянни өтүшкә рухсәт қилмиған. Министир чағлиян айрупиланға алаһидә машина билән әмәс бәлки аптубус билән барған.

"Вәтән гезити" ниң 2 ‏- сентәбир күнидики хәвиридә билдүрүшичә, министир чағлиянниң үрүмчи кочилирида уйғурлар билән сөһбәт қилиши хитай әмәлдарлирини уңайсизландурған. Министир чағлиян үрүмчидә уйғурлар көп олтурақлашқан районларни айлинип зиярәт қилған, уйғурлар министир чағлиян башчилиқидики һәйәтни қизғин қарши алған. Хантәңри мәсчитидә намаз оқуғандин кейин базарни айлинип зиярәт қилип нәрсә ‏- керәк сетивалған вә уйғур тиҗарәтчиләр билән қизғин сөһбәтләшкән. Министир чағлиянниң базарда узун вақит уйғур тиҗарәтчиләр билән сөһбәт қилиши хитай әмәлдарлирини биарам қилған вә түркийиниң хитайда турушлуқ баш әлчиси арқилиқ министир чағлиянға оңайсизланғанлиқини билдүргән.  Хитай әмәлдарлири биарам болғанлиқини айродромда қәстән мәсилә туғдуруш арқилиқ ипадилигән," дейилгән.

"Һүрийәт"  гезитиниң хәвиридә билдүрүшичә, зияритини ахирлаштуруп түркмәнистанға йетип кәлгән дөләт министири чағлиян ахбаратчиларға хитай зиярити һәққидә тохтилип, хитай ташқи ишлар министири вә баш министири билән айрим ‏- айрим учрашқанлиқини,  үрүмчидә йүз бәргән вәқәләргә алақидар түркийә баш министири әрдоғанниң сөзини йәткүзгәнликини билдүргән. Чағлиян йәнә бу учришишларда хитайларниң истанбулда қурулмақчи болған 3 ‏- көврүкни қурушни тәләп қилғанлиқини, 5 ‏- июл күни йүз бәргән вәқәләргә алақидар түркийиниң һес ‏- туйғулирини хитай әмәлдарлириға очуқ бир шәкилдә аңлатқанлиқини билдүргән. Чағлиян үрүмчи зияритидә вәқә һәққидә район башлиқиниң өзигә тәпсили мәлумат бәргәнликини билдүргән.

Министир чағлиян үрүмчи айродромида йүз бәргән вәқәләр һәққидә тохтилип мундақ деди: "кәч вақтида ашхабатқа кетиш үчүн үрүмчи айродромиға кәлдуқ.  Айродром  кичик болғанлиқи үчүн вә үрүмчиниң тәрәққияти бәк төвән болғанлиқи үчүн айродромда алаһидә өтүш ноқтиси болмиди. Адәттики өткәлдин өтүшимизни билдүрди, мениң һәмралиқимдики һәйәтни тәкшүрүш өткилидин өтүшни тәләп қилди. Мениң һәмралиқимдики  һәйәт илгири тизимлики берилгән болуп, 14 кишидин тәркип тапқан һәйәт иди. Мән уларға, мениң һәмралиқимдики һәйәтниң тизимлики сизгә берилди, шу сәвәбтин сиз буларни тәкшүрүш өткилидин өткүзәлмәйсиз, буларни тәкшүрәлмәйсиз дәп етираз билдүрдүм. Мән буни сөзлигәндин кейин хитай дипломатлар билән үрүмчи сақчилири оттурисда талаш ‏- тартиш йүз бәрди.  Әслидә,  муназирә у иккисиниң арисида йүз бәрди, бу әснада мән бу әһвал түзүтилмәйдикән  айропланға чиқмаймән дедим. Маңа  қарши һәрикәтләр болғанлиқ тоғрисидики хәвәрләрни әпсуслинарлиқ билән оқудум. Тартишқан, муш етишқан, иттиришкән дегәнгә охшаш хәвәрләр тарқапту, һеч ким түркийә җумһурийитиниң министиригә қол узитиш әмәс тил узиталмайду. Тосушқа, тәкшүрүш өткилидин өткүзүшкә күчи йәтмиди һәм йәтмәйду. Кейин хитай дипломатлар мениң йенимға келип тәкрар - тәкрар кәчүрүм сориди. Мәнму бейҗиңда турушлуқ баш әлчимизгә вә ташқи ишлар министирликигә  әһвални йезип хитай ташқи ишлар министирликигә билдүрүшни тәләп қилдим."
 
Биз бу һәқтә истанбул ‏- зәйтинбурну районлуқ һөкүмәтниң муавин шәһәр башлиқи иляс сака әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. Иляс сака әпәнди мундақ деди: "хитайларниң у йәрдики қилмишлири хәлқара дипломатийигә уйғун болмиған бир вәқә. Түркийигә  қарши елип берилған бир һәрикәт дәп қараймиз. Хәлқара дипломатийә мунасивәтләрдә бу хилдики вәқәләр йүз бәрмәслики лазим. Буниңдин шуни көрүвалғили болидуки, оттурида хитайлар һәзим қилалмайватқан бир иш бар. Йәни хитайлар қәстән  шундақ қилған."

Бу хәвәр бүгүн түркийиниң пүткүл ахбарат вастилирида елан қилинди вә һәр хил бәс ‏- муназирә башлинип кәтти. Шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи һамут көктүрк әпәндиму бу һәқтә өз көз қаришини оттуриға қойди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.