Xitay saqchilirining chet'el muxbirlirini urush weqesi gherb bilen xitay arisida talash-tartish qozghidi

Yéqinda béyjingda yüz bergen xitay saqchilirining chet'ellik muxbirlarni urush, tutqun qilish weqesige qarita xelq'ara tenqid we naraziliqlar kücheymekte.
Muxbirimiz erkin
2011.03.03
yasimen-inqilabi-baijing-305.jpg Saqchilar béyjing wangfujing kochisidiki namayishchilar yighilishini közetmekte. 2011-Yili 20-féwral.
AFP

28-Féwral küni bir türküm puqralar béyjing wangfujingdiki bir amérika téz tamaqxanisi aldida yighilish ötküzüp, “Yasimen” namayishi qilmaqchi bolghan idi. Lékin, saqchilar yighilishni cheklep, weqeni xewer qilmaqchi bolghan chet'ellik muxbirlarni urghan hem tutqun qilghan we shundaqla qarar chiqirip, buningdin kéyin chet'ellik muxbirlarning xitayda yüz bergen namayish we ammiwi yighilishlarni xewer qilishi hem süretke élishini chekligen. Xitayning bu tedbiri we chet'el muxbirlirigha tutqan pozitsiyisi tenqidke uchrap, bu weqe nöwettiki gherb bilen xitay arisidiki eng qiziq talash-tartish témilirining biri bolup qaldi.

Kishilik hoquq mesilisi uzun yillardin buyan gherb bilen xitay arisida hel bolmay kéliwatqan kona ixtilap bolsimu, lékin yéqinqi bir qanche kündin béri bu mesilige yene bir ixtilap qoshuldi. U bolsimu xitaydiki chet'ellik muxbirlarning hoquqi mesilisidur. Xitay saqchilirining 27-féwraldiki chet'el muxbirlirini urush we tutqun qilish weqesi we shundaqla xitay hökümitining belgilime chiqirip, chet'ellik muxbirlarning xitayda yüz bergen namayish hem ammiwi yighilishlarni xewer qilishigha cheklime qoyushi, bu jehettiki ixtilapni ilgirilep jiddiyleshtürmekte. Xitay saqchiliri 27-féwraldiki amérika téz tamaqxanisi aldida yüz bergen weqede amérika blumbérg xewerler agéntliqining bir muxbirini urup, amérika, gérmaniye qatarliq döletlerning xitayda turushluq muxbirliridin on nechche kishini tutqun qilghan. Bu weqe gherb bilen xitay arisida öz-ara bir-birini tenqidleydighan nöwettiki eng qiziq talash-tartish témilirining biri bolup qaldi.

Xitay bu dölettiki chet'ellik muxbirlarning xitay qanunigha boy sunushi kéreklikini tekitlise, amérika we yawropa ittipaqi xitay hökümitining mezkur dölettiki chet'ellik muxbirlarning öz wezipisini ada qilip, erkin xewer bérish hoquqigha hörmet qilishi kéreklikini eskertmekte. Amérika, xitay saqchilirining 27-féwraldiki weqeni bir terep qilish shekli we uning chet'ellik muxbirlargha cheklime qoyghanliqigha resmiy inkas qayturghan döletlerning biridur. Amérikining aqsaray bayanatchisi xitaydiki chet'ellik muxbirlarning jismaniy parakendichilikke uchrighanliqini ilgiri sürüp, ularning hoquqigha hörmet qilishni telep qilghan.  Bayanatchi jey karnéy aldinqi küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida “Bizni chet'ellik muxbirlarning béyjingda tutqun qilinishi we jismaniy parakendichilikke uchrighanliqigha da'ir xewerler nahayiti bi'aram qildi. Biz xitay hökümitini chet'ellik muxbirlarning hoquqigha hörmet qilishqa chaqirimiz we shundaqla j x da'irilirini her qandaq kishini qanunsiz parakendichilik we tehditke uchrashtin qoghdashqa ündeymiz. Bash elchi we bizning béyjingdiki elchixanimiz élan qilghan bu heqtiki bayanatidin téximu köp uchurlargha ige bolalaysiler. Bizge nisbeten muxbirlarning tutqun qilinishi we parakendichilikke uchrishi qobul qilghili bolidighan hadise emes” dep tekitligen.

Xitay saqchilirining herikiti yene, yawropa ittipaqining tenqidige uchrighan idi. Yawropa ittipaqi élan qilghan bu heqtiki bayanatida xitay saqchilirining chet'ellik muxbirlarni urghan we tutqun qilghanliqini tenqidlep, ularning hoquqigha kapaletlik qilishni telep qilghan idi. Lékin, xitay tashqi ishlar ministirliqi xitay saqchilirining herikitini aqlap, bu jehettiki tenqidlerni ret qilmaqta. Xitay tashqi ishlar ministirliqi peyshenbe küni élan qilghan bu heqtiki yene bir bayanatida, xitaydiki chet'el muxbirlirini eyiblep, ularning qesten topilang peyda qilmaqchi bolghanliqini ilgiri sürgen. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi jyang yüy, chet'el muxbirlirining yighilishni xewer qilishni bahane qilip, qesten topilang peyda qilmaqchi bolghanliqini, “Xitayda topilang peyda qilmaqchi bolghan muxbirlarni qoghdaydighan axbarat qanuni yoqluqi” ni tekitligen.

Bu weqe gherb ellirining tenqidige uchrapla qalmay, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining eyiblishige duch keldi, xitay hökümitining weqeni tekshürüshini telep qilidighan chaqiriqlar otturigha qoyulushqa bashlidi. Merkizi nyu yorktiki xitay kishilik hoquqi teshkilati 27-féwraldiki weqeni eyibligen kishilik hoquq teshkilatlirining biridur.

Mezkur teshkilat charshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida, 27‏-féwraldiki weqeni 2008‏-yilning axirliridin bashlap yolgha qoyulghan chet'el muxbirlirigha qaritilghan cheklimini boshashturush tedbirige qilin'ghan buzghunchiliqtur, dep eyibligen. Xitay kishilik hoquq teshkilatining bayanatida yene, xelq'ara jem'iyetning xitayda axbarat musteqilliqini tewrenmey qollashni telep qilip, xitay hökümitining weqeni tekshürüshini we shundaqla da'irilerni “Yasimen inqilabi” gha qatnashmaqchi, dégen guman bilen qolgha élin'ghan hem tutqun qilin'ghan kishilerni qoyup bérishke ündigen. Mezkur teshkilatning mes'uli sharon xomning ilgiri sürüshiche, saqchilarning, wezipisini ada qiliwatqan chet'ellik muxbirlargha hujum qilishi xitay hökümitining qanchilik endishige chüshüp qalghanliqini, ularning kontrolluqni yoqitip qoymasliq üchün dunyadiki obrazining chüshüp kétishigimu qarimighanliqini körsitidiken. Xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi, béyjing eyjishing jem'iyitining sabiq mes'uli wen yenxey xitay kishilik hoquq teshkilatining torida élan qilghan bu heqtiki mulahiziside eskertip, 27-féwraldiki weqede toplan'ghan amma hökümet tizimlikidiki öktichiler bolmay, adettiki amma ikenlikini, mana buning xitay da'irilirini ensizlikke salghanliqini bildürdi.

U “Béyjingdiki yighilishta körülgen yene bir hadise, wangfujingda toplan'ghan köp sandiki puqralarning hökümetning qara tizimlikidiki kishiler emeslikidur. Bu nuqta kishining ishenchini ashuridu. Bu dégenlik xitay hökümiti otturigha chiqish éhtimali bolghan puqralar herikitini sezmey qélishi mumkin, dégenliktur. Ular bu riqabetning qeyerdin kélidighanliqini bilmey qélishi, ulargha riqabet élan qilidighan bu kishiler, bir meydan inqilab qozghaydighan bu kishiler, ular köz tikiwatqan kishiler bolmasliqi mumkin. Bu mesilining yene bir muhim teripi. Shunga xelq'ara jem'iyet xitayning démokratiye herikitige mu'amile qilghanda, noqul az sandiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining baturluq bilen otturigha chiqip, üzlüksiz teqib qilinish hem zerbige uchrash weqelirinila közde tutmasliqi kérek” dep tekitleydu.

Béyjingdiki weqeni eyibligen kishilik hoquq teshkilatlirining ichide yene merkizi nyu yorktiki xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati bar. Mezkur teshkilat bayanat élan qilip, chet'el muxbirlirini qolgha élish we tutqun qilish weqesini tekshürüshni, eger bu weqe üzül-késil tekshürülmise, buningdin axbarat xadimlirigha zerbe béridighan bu türlük weqelerning téximu köp yüz béridighanliqini ilgiri sürgen. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul mudiri sofiye richardson “Saqchilarning ammiwi weqelerni xewer qilmaqchi bolghan chet'el muxbirlirigha hujum qilish weqesining qobul qilinmaydighanliqi” ni eskertip, weqe peyda qilghuchilarni jawabkarliqqa tartishni telep qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.