Чәтәлдики хитай көзәткүчиләр қәшқәр вә куча вәқәлиригә нисбәтән охшимиған тәһлилләрдә болушти

Чәтәлдики бир қисим өктичи хитай зиялилар уйғур елиниң қәшқәр шәһири вә кучар наһийилиридә йүз бәргән 4 ‏ - вә 10 ‏ - авғуст вәқәлиригә баһа берип, районда миллий мунасивәтләрниң кишини әндишигә салидиған әһвалға берип қалғанлиқини илгири сүрмәктә.
Мухбиримиз әркин хәвири
2008-08-20
Share
Qeshqer-xitay-saqchi-matem-305 4 - Авғуст күнидики һуҗумда өлтүрүлгән 16 хитай қораллиқ сақчи хадимлириниң матәм мурасимға қатнишиватқан уйғурларниң йиғилип турушқан вә бир хитай сақчисиниң кишиләр топини назарәт қилип турған көрүнүши. 2000 Ға йеқин уйғурларму матәм мурасимиға қатнашқан болуп, бир нәччә кишиләр AFP мухбириға өзлириниң матәмгә буйруқ билән қатнишиватқанлиқини ейтқан.
AFP Photo

Лекин улар йәнә мәсилини бастуруш билән һәлқилғили болмайдиғанлиқи, мәсилини һәлқилишниң йоли уйғурларниң аптономийә һоқуқини кеңәйтиш икәнликини билдүрмәктә.

Бейҗиң олимпик йиғининиң һарписида вә олимпик йиғини башланған дәсләпки күнләрдә йүз бәргән қәшқәр шәһири вә куча наһийисидики хитай жандарма қисимлириға һәм хитай дөләт апаратлириға һуҗум қилиш, бу һуҗумларниң ичидә 16 нәпәр хитай жандармисиниң өлтүрүлгәнлик вәқәси хитайниң мәмликәт ичи вә сиртида зор ғулғула пәйда қилған иди.

Бу вәқәләр хәлқара мәтбуатларниң диққәт нәзирини бу районға йөткәп, уйғур мәсилисиниң мәлум вақит хәлқара мәтбуатлардики хәвәр вә мулаһизә темиси болуп қелишиға сәвәб болди. Бу қатарда америкидики бәзи хитай өктичи зиялийлар 4‏ - вә 10 ‏ - авғуст вәқәлиригә баһа берип, вәқәниң характери, хитай даирилириниң олимпик йиғинидин кейин районда йолға қойидиған сиясити, уйғур мәсилисини һәл қилишниң чарә ‏ - тәдбири қатарлиқлар үстидә өз қарашлирини оттуриға қоюшмақта. Бу кишиләр районда йүз бәргән йеқинқи вәқәләрниң характеригә нисбәтән охшимиған қарашларда болуп, бәзиләр бу вәқәләрни " террорчилиқ" дәп әйиплисә, йәнә бәзиләр бу хитай даирилириниң районда йүргүзгән сияситиниң мәһсули, дәп көрсәтмәктә.

Америкида чиқидиған хитай тилидики " көзитиш" журнилиниң баш муһәррири чен куйде әпәнди кейинки қараштики хитай зиялийларниң биридур. У" мән бу вәқәләр асаслиқи қәшқәр вә куча районидики йәрлик уйғур пуқраларниң җуңго компартийисниң бастурушиға көрсәткән инкаси, бир қаршилишиш һәрикити, дәп қараймән. Йәни җуңго компартийиси наһайити радикал бастуруш тәдбирлирини йүргүзгәнлики, бәлки дөләт террорчилиқини йолға қойғанлиқи түпәйли уйғур хәлқиниң бу кәскин қаршилиқи йүз бәрди. Бу бир инкас, бейҗиңниң бастуруш һәрикитигә қайтурулған инкастур. Улар һәргиз туғма террорчилар әмәс. Чүнки илгирики йилларда бу қәдәр кәскин қаршилиқлар йүз бәрмигән иди" дәп көрсәтти.

Лекин бу вәқәләрниң характерини чүшиниш мәсилисидә америкидики хитай зиялийлириниң арисида зор ихтилап мәвҗүт. Америкидики хитай мулаһизичи фаң җөй чен куйде билән охшимиған қараштики хитай зиялийси болуп, у бу вәқәләрни " террорлуқ" дәп әйиблимәктә. У мундақ дәйду": қәшқәрдә жандарма қисимларға һуҗум қилип, 16 әскәрниң өлүшини, 16 әскәрниң ярилинишини кәлтүрүп чиқириш, қораллиқ қисимларға наһайити еғир дәриҗидики зораванлиқ күч ишлитиш вәқәсидур. Лекин кучадики зораванлиқларда пуқралар өлди. Һуҗум нишани болса дукан вә сода сарайни өз ичигә алған. Өлгән вә яриланғанлар ичидә уйғур пуқралар бар. Шуңа мән бу икки вәқәниң характерини 'террорлуқ' дәп қараймән. Мәйли улар компартийиниң миллий сияситигә қарши туруш, өз ‏ - өзини идарә қилиш, мәйли қандақ сәвәб билән елип барған болсун, уларниң қолланған вастиси йәнила террорлуқ вастисидур."

Хитай даирилириниң қәшқәр вә куча вәқәлирини баһанә қилип, районда кәң - көләмлик өч елиш һәрикити елип бериш еһтимали йәрлик хәлқни хатирҗәмсзләндүрмәктә иди. Бирләшмә агентлиқиниң райондики мухбириниң чаршәнбә күнки хәвиридә уйғур пуқралиридики бу әндишә алаһидә тәкитләнгән. Фаң җөй, хитай даирилириниң олимпик мусабиқиси ахирлашқандин кейин районда кәң - көләмлик бастуруш һәрикити елип бериш еһтимали зор, дәп қаримақта. У," олимпик йиғинидин кейин җуңго компартийисиниң райондики җ х, тәптиш, сот вә жандарма қисими шинҗаңниң қәшқәр, куча вә башқа җайлирида ахтуруш, тәқипләш вә из қоғлаш тәдбирлирини йолға қоюши шундақла бир қисим уйғурларға һөкүм елан қилиши мумкин. Бу кишиләрни радикал күчләр, дегән сәвәбләр билән җазалайдиғанлиқини қияс қилиш мумкин. Мән җуңго компартийиси шинҗаңдики уйғурларға қаратқан башқуруш вә тизгинләшни күчәйтиш сиясити йолға қойиду, дәп қараймән. Бу сиясәтниң кеңәйтиветилиш еһтимали мәвҗут ... Бу бәлки уйғур авам хәлқиниң күндилик турмушиға зиянларни селиши мумкин." Мәтбуатларда хитай һөкүмитиниң олимпик мәзгилидә йүргүзгән бихәтәрлик тәдбири уйғурларниң дилиға азар берипла қалмай, буниң йәнә хитайлар билән уйғурлар арисидики зиддийәтни өткүрләштүрүвәткәнлики илгири сүрүлгән иди.

"Көзитиш" журнилидики чен куйде әпәнди буниңға компартийиниң тәшвиқати җавабкар болуши керәк, дәйду. Чен куйде, "бу әһваллар бейҗиңниң тәшвиқати билән мунасивәтлик. Узундин бери олимпик һәққидики тәшвиқатниң тәсиридә олимпик йиғини җуңго пуқралириниң нәзиридә қутлуқ нәрсә болуп қалди. Бурун бейҗиң даирилириниң зиянкәшликигә учриған, бейҗиң һөкүмитигә пикири бар кишиләр әмди олимпикни дәп пикир беришни тохтатти. Башқа милләтләр билән болған мунасивәт мәсилисидә бәзи хәнзулар олимпик тәшвиқатиниң тәсиридә һөкүмәтниң миллий сияситини қоллап, уйғурларға қарши туридиған мәйданға өтти. Бу кишини наһайити әпсусландуридиған, лекин сәл қарашқа болмайдиған һадисә. Компартийиниң маарип вә тәшвиқат қораллирини игиливалғанлиқи җуңго хәлқидә пикирниң бир хиллиқини, униң көп хиллишалмаслиқини кәлтүрүп чиқармақта" дәп тәкитләйду. У йәнә уйғурларға қаратқан бастурушниң мәсилини һәл қилалмайдиғанлиқини, бастуруш еғирлашқансири уйғурларда радикаллишишниң күчийидиғанлиқини билдүрди.

Фаң җөй болса зораванлиқни, мустәқиллиқни вә диний радикаллиқ мәсилисини һәл қилишниң йоли уйғурларниң аптономийә һоқуқини кеңәйтиштә, дәп көрсәтмәктә. У мундақ дәйду": бу үч мәсилини һәл қилишниң бирдин бир йоли җуңго компартийисиниң шинҗаңдики йетәрлик болмиған аптономийә түзүмини ислаһат қилиштур. Җуңго компартийисиниң шинҗаңдики аптономийә түзүмидә йетәрсизлик мәвҗүт. Хәлқара аптономийә өлчимигә тошмайду. Чүнки компартийә нәччә он йиллардин бери шинҗаңда һәқиқий аптономийә йүргүзмигән. Шуңа бу хәнзулар билән уйғурлар арисидики зиддийәтниң өткүрлишишигә сәвәб болди ... Шуңа мәсилини һәл қилишниң түпки йоли хәлқара өлчәм, көпчилик уйғур хәлқиниң арзусиға асасән шинҗаңда һазирқи аптономийә түзүмини ислаһат қилиш, хәлқара өлчәм вә уйғур хәлқиниң арзусиға уйғун келидиған аптономийини йолға қоюштур."

Лекин фаң җөй, хитайниң нөвәттики вәзийити шундақла уйғур елиниң нөвәттики әһвалиға қариғанда вәзийәтниң йеқин арида оңшилидиғанлиқини тәсәввур қилиш наһайити тәс, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У, мәсилиниң һәл болушиға 2 тосалғу барлиқини, буниң биринчиси, хитай даирилириниң сиясити, уларниң мәлум мәзгилгә қәдәр уйғур илидики сияситини өзгәртмәйдиғанлиқи, иккинчиси, уйғур ичидики қаршилашқучи күчләрниң хитай һөкүмити билән сөһбәтлишишни халимайдиғанлиқидур " дәп көрсәтти.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт