Тибәт роһаний даһийси далай лама әркин асия радиосини зиярәт қилип, хитай даирилирини демократик өзгәртиш елип беришқа чақирди

Тибәт роһаний даһийси далай лама дүшәнбә күни әтигән әркин асия радиосини зиярәт қилип, радиониң бир қисим хадимлириға нутуқ сөзлиди вә радиомиз мухбириниң мәхсус зияритини қобул қилди.
Мухбиримиз әркин
2011-07-11
Share
dalay-lama-rfa-305.jpg Далай лама әркин асия радиосида сөз қилди. 2011-Йили 11-июл
RFA

Тибәт роһаний даһийси далай ламаниң дүшәнбә күни әркин асия радиосиға қилған зиярити униң өткән һәптидин башлап елип беришқа башлиған вашингтондики11 күнлүк зиярәт күнтәртипиниң бир қисми. Далай лама әркин асия радиосидики зияритидә бир қисим радио хадимлириға нутуқ сөзлиди вә хитай бөлүминиң мәхсус зияритини қобул қилди. У радио хадимлириға сөзлигән нутқида әскәртип, әркинлик, демократийә вә қанун билән идарә қилишни мизан қилған америка роһини давамлаштуруш вә дуняға тәтбиқлашниң зөрүрлүкини тәкитлиди. У “мениң балилиқ вақтимдин башлап, биз америкини әркинлик, демократийә вә қанун билән идарә қилишниң чемпийони дәп қарайттуқ. Америка роһи ички мәсилиләр вә бәзи қийинчилиқларға қаримай изчил мәвҗут вә бу роһни давамлаштуруш зөрүр. Бу принсиплар америкиниң ичи билән чәклинип қалмаслиқи, бәлки ташқи дуняғиму тәтбиқлиниши керәк. Мениңчә, америка йеқинқи бир қанчә 10 йилда дуняниң ишлириға зор ярдәмдә болди. Бу роһни чоқум сақлап қелиш керәк. Америка әң чоң демократик дөләт, һиндистан болса нопуси әң көп демократик әлдур. Бу икки дөләтниң келәчәктики роли интайин муһим дәп ойлаймән” дәп көрсәтти.

Далай лама йәнә, демократийә, әркинлик вә қанун билән идарә қилиш роһини алға сүрүштики негизлик амилниң тәлим-тәрбийә икәнликини әскәртип, лекин буниң хитай, тибәт, уйғур елидә чәклимигә учраватқанлиқи, шу сәвәблик бу җәһәттики вәзипә әркин асия радиосиға чүшкәнлики, бирақ мәзкур радиода моңғул бөлүми йоқлуқи вә моңғул тилида аңлитиш беришниң зөрүрлүкини билдүрди. У мундақ дәйду : “2008‏-йили тибәттә кризис йүз бәрди. 2009‏-Йили бу кризис уйғур аптоном районида партлиди. Бу йил ички моңғулда кризис йүз бәрди. Бу кризис юқириқи 3 қериндаш аптоном районда барлиққа кәлди. Силәрдә тибәт вә уйғур бөлүми бар. Әмди моңғул бөлүми чоқум қурулуши керәк. Мән баямқи йиғинда ейтип өткәндәк, әркин явропа радиосиниң берлин теминиң йиқилишида муһим ярдими болған. Һазир учур топлаш бурунқидин көп асанлашти. Шуңа силәрниң түрлүк чәклимиләр сәвәблик учур әркинлики боғулған хәлқләрни тәрбийиләш хизмитиңларниң пәвқуладдә зор ярдими тегиду.”

Далай ламаниң бу қетимқи америка зиярити униң бу йил 4‏-айда тибәт сәргәрдан һөкүмитиниң сиясий рәһбәрлик һоқуқидин ваз кәчкәнликини елан қилғандин кейин елип берилған тунҗи зиярәт. У вашингтонға келип, америка дөләт мәҗлиси авам палата рәиси җон бәйнер, авам палата аз санлиқлар рәһбири нәнси пәлуси вә америка ярдәмчи дөләт ишлар министири онтеро қатарлиқ шәхсләр билән көрүшкән. Лекин президент обама вә дөләт ишлар министири клинтон ханимниң униң билән көрүшидиған-көрүшмәйдиғанлиқи кишиләрниң қизиқишини қозғаватқан нуқтиларниң биридур. Далай лама шәнбә күни америка дөләт мәҗлис бинасиниң алдидики мәйданда нәччә миң кишилик аммиға нутуқ сөзләп, дуня тинчлиқи һәққидә тохталған. Дуня тинчлиқи чоқум һәр бир адәмниң ички дунясидики сәврчанлиқтин башлиниши керәкликини илгири сүргән.

Далай лама дүшәнбә күни радиомизға қилған зияритидә радио хадимлириға нутуқ сөзләш билән биргә, радиомизда сөһбәт елан қилип, тибәт мәсилиси вә хитайда демократик өзгириш йүз беришкә даир бир қатар соалларға җаваб бәрди. У, уйғур вә тибәтләрниң коммунистик һакимийәт астидики истиқбали һәққидә тохтилип, уйғурлар вә моңғулларни үмидсизләнмәсликкә чақирди. Далай лама “әң муһими уйғур хәлқи, җүмлидин йеқинда өзигә қилинған һөрмәтсизликкә қарши адавәт вә наразилиқини ипадилигән ички моңғул хәлқи үмидвар болуши керәк, чүнки вәзийәт һамини өзгириду. Мән улар билән ортақлишишни халаймән. Уларниң роһиға апирин оқуймән вә қайиллиқимни билдүримән” дәп көрсәтти. Далай ламаниң бу қетимқи америка зиярити тибәт мәсилиси назук бир дәврдә туруватқан, далай лама вапат болса, тибәт һәрикитиниң истиқбали қандақ болиду дегән мәсилә, мунасивәтлик тәрәпләр җиддий баш қатуруватқан пәйткә тоғра кәлгән иди.

Далай лама вапат болса, униң варисини қандақ таллаш мәсилиси хитай билән далай лама вә тибәт сәргәрдан һөкүмити арисидики җиддий ихтилапларниң биридур. Хитай һөкүмити 1995‏-йили далай лама 10‏-бәнчәнниң орниға тәйинлигән өсмүрни нәзәрбәнд қилип, гялтсен норбо исимлик бир балини 10-бәнчәнниң вариси дәп елан қилған. Хитайниң бу һәрикити сүргүндики тибәтләрни җиддий қайғуға салған иди. Бу йил 76 яшлардики далай лама йеқинда өзиниң вариси һәққидики талаш-тартишларға инкас қайтуруп, 15‏-далай ламаниң чәтәлдә туғулуш еһтимали барлиқи вә өзиниң 15‏-далай ламани таллайдиған бирдин-бир салаһийәтлик шәхс икәнликини билдүргән. У, хитай коммунистлириниң бу мәсилигә арилашмаслиқи керәкликини әскәртип, “мениң қайта туғулушум һәққидики мәсилидә ахирқи қарар қилиш һоқуқи хитай коммунистлириниң иликидә әмәс, бәлки мениң илкимдә” дегән иди.

Далай лама йәнә тибәт яшлириниң сәвр-тақити тошуватқанлиқи, бәзи яшларниң радиоға телефон қилип, тибәт үчүн қурбан беришкә тәйяр икәнликини билдүргәнлики, тибәт яшлиридики бу интилишкә қандақ қарайдиғанлиқи һәққидики соалға җаваб берип, мәмликәт ичидики зор көпчилик тибәтләр өзиниң “мөтидил йоли” ни қоллайдиғанлиқини билдүрди. У йәнә, тибәтләр үчүн зораванлиқниң сөз темиси болалмайдиғанлиқини, нурғун хитайларниң тибәтләрни қоллаватқанлиқини вә уларға һәмдәмдә болуватқанлиқини әскәртип, тибәт яшлириниң бу нуқтини билиши керәкликини тәкитлиди. Бирақ далай лама, тибәт мәсилиси илгириләшкә еришәлмисә, қандақ әһвал йүз беридиғанлиқи һәққидики соалға җаваб бәрмиди. У, пәқәт хитайниң һамини өзгиришкә мәҗбур болидиғанлиқини әскәртип, компартийә рәһбәрлириниң йеқинқи 60 йилдин буян аста-аста өзгириш ясаватқанлиқини, мана һазир хитай баш министири демократийә һәққидә сөзләйдиған һалға кәлгәнликини билдүрди.

Далай лама мундақ дәйду: “мана әмди баш министир вен җябав хитайниң техиму кәң көләмлик сиясий ислаһат елип беришқа еһтияҗи барлиқини ашкара сөзләйдиған болди. Демократийә, қанун билән идарә қилиш, учур әркинлики һәққидики сада йилдин-йилға күчәймәктә. Бу әһвал мәңгү бундақ кетивәрмәйду. Улар илгири-кейин һамини реаллиққа йүзлинишкә мәҗбур болиду‏.” 2001-йилдин бери, хитай билән далай ламаниң вәкили 9 қетим сөһбәт өткүзгән болсиму, лекин бу сөһбәтләрдин һечқандақ нәтиҗә чиқмиған. Бу әһвалда тибәт яшлири арисида далай ламаниң алий аптономийини нишан қилған “мөтидил йоли” ға гуман билән қарайдиған, “мөтидил йол” ни тәнқид қилидиған садалар күчийишкә башлиған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт