Tibet rohaniy dahiysi dalay lama erkin asiya radi'osini ziyaret qilip, xitay da'irilirini démokratik özgertish élip bérishqa chaqirdi

Tibet rohaniy dahiysi dalay lama düshenbe küni etigen erkin asiya radi'osini ziyaret qilip, radi'oning bir qisim xadimlirigha nutuq sözlidi we radi'omiz muxbirining mexsus ziyaritini qobul qildi.
Muxbirimiz erkin
2011-07-11
Share
dalay-lama-rfa-305.jpg Dalay lama erkin asiya radi'osida söz qildi. 2011-Yili 11-iyul
RFA

Tibet rohaniy dahiysi dalay lamaning düshenbe küni erkin asiya radi'osigha qilghan ziyariti uning ötken heptidin bashlap élip bérishqa bashlighan washin'gtondiki11 künlük ziyaret küntertipining bir qismi. Dalay lama erkin asiya radi'osidiki ziyaritide bir qisim radi'o xadimlirigha nutuq sözlidi we xitay bölümining mexsus ziyaritini qobul qildi. U radi'o xadimlirigha sözligen nutqida eskertip, erkinlik, démokratiye we qanun bilen idare qilishni mizan qilghan amérika rohini dawamlashturush we dunyagha tetbiqlashning zörürlükini tekitlidi. U "Méning baliliq waqtimdin bashlap, biz amérikini erkinlik, démokratiye we qanun bilen idare qilishning chémpiyoni dep qarayttuq. Amérika rohi ichki mesililer we bezi qiyinchiliqlargha qarimay izchil mewjut we bu rohni dawamlashturush zörür. Bu prinsiplar amérikining ichi bilen cheklinip qalmasliqi, belki tashqi dunyaghimu tetbiqlinishi kérek. Méningche, amérika yéqinqi bir qanche 10 yilda dunyaning ishlirigha zor yardemde boldi. Bu rohni choqum saqlap qélish kérek. Amérika eng chong démokratik dölet, hindistan bolsa nopusi eng köp démokratik eldur. Bu ikki döletning kélechektiki roli intayin muhim dep oylaymen" dep körsetti.

Dalay lama yene, démokratiye, erkinlik we qanun bilen idare qilish rohini algha sürüshtiki négizlik amilning telim-terbiye ikenlikini eskertip, lékin buning xitay, tibet, Uyghur élide cheklimige uchrawatqanliqi, shu seweblik bu jehettiki wezipe erkin asiya radi'osigha chüshkenliki, biraq mezkur radi'oda mongghul bölümi yoqluqi we mongghul tilida anglitish bérishning zörürlükini bildürdi. U mundaq deydu : "2008‏-Yili tibette krizis yüz berdi. 2009‏-Yili bu krizis Uyghur aptonom rayonida partlidi. Bu yil ichki mongghulda krizis yüz berdi. Bu krizis yuqiriqi 3 qérindash aptonom rayonda barliqqa keldi. Silerde tibet we Uyghur bölümi bar. Emdi mongghul bölümi choqum qurulushi kérek. Men bayamqi yighinda éytip ötkendek, erkin yawropa radi'osining bérlin témining yiqilishida muhim yardimi bolghan. Hazir uchur toplash burunqidin köp asanlashti. Shunga silerning türlük cheklimiler seweblik uchur erkinliki boghulghan xelqlerni terbiyilesh xizmitinglarning pewqul'adde zor yardimi tégidu."

Dalay lamaning bu qétimqi amérika ziyariti uning bu yil 4‏-ayda tibet sergerdan hökümitining siyasiy rehberlik hoquqidin waz kechkenlikini élan qilghandin kéyin élip bérilghan tunji ziyaret. U washin'gton'gha kélip, amérika dölet mejlisi awam palata re'isi jon beynér, awam palata az sanliqlar rehbiri nensi pelusi we amérika yardemchi dölet ishlar ministiri ontéro qatarliq shexsler bilen körüshken. Lékin prézidént obama we dölet ishlar ministiri klinton xanimning uning bilen körüshidighan-körüshmeydighanliqi kishilerning qiziqishini qozghawatqan nuqtilarning biridur. Dalay lama shenbe küni amérika dölet mejlis binasining aldidiki meydanda nechche ming kishilik ammigha nutuq sözlep, dunya tinchliqi heqqide toxtalghan. Dunya tinchliqi choqum her bir ademning ichki dunyasidiki sewrchanliqtin bashlinishi kéreklikini ilgiri sürgen.

Dalay lama düshenbe küni radi'omizgha qilghan ziyaritide radi'o xadimlirigha nutuq sözlesh bilen birge, radi'omizda söhbet élan qilip, tibet mesilisi we xitayda démokratik özgirish yüz bérishke da'ir bir qatar so'allargha jawab berdi. U, Uyghur we tibetlerning kommunistik hakimiyet astidiki istiqbali heqqide toxtilip, Uyghurlar we mongghullarni ümidsizlenmeslikke chaqirdi. Dalay lama "Eng muhimi Uyghur xelqi, jümlidin yéqinda özige qilin'ghan hörmetsizlikke qarshi adawet we naraziliqini ipadiligen ichki mongghul xelqi ümidwar bolushi kérek, chünki weziyet hamini özgiridu. Men ular bilen ortaqlishishni xalaymen. Ularning rohigha apirin oquymen we qayilliqimni bildürimen" dep körsetti. Dalay lamaning bu qétimqi amérika ziyariti tibet mesilisi nazuk bir dewrde turuwatqan, dalay lama wapat bolsa, tibet herikitining istiqbali qandaq bolidu dégen mesile, munasiwetlik terepler jiddiy bash qaturuwatqan peytke toghra kelgen idi.

Dalay lama wapat bolsa, uning warisini qandaq tallash mesilisi xitay bilen dalay lama we tibet sergerdan hökümiti arisidiki jiddiy ixtilaplarning biridur. Xitay hökümiti 1995‏-yili dalay lama 10‏-benchenning ornigha teyinligen ösmürni nezerbend qilip, gyaltsén norbo isimlik bir balini 10-benchenning warisi dep élan qilghan. Xitayning bu herikiti sürgündiki tibetlerni jiddiy qayghugha salghan idi. Bu yil 76 yashlardiki dalay lama yéqinda özining warisi heqqidiki talash-tartishlargha inkas qayturup, 15‏-dalay lamaning chet'elde tughulush éhtimali barliqi we özining 15‏-dalay lamani tallaydighan birdin-bir salahiyetlik shexs ikenlikini bildürgen. U, xitay kommunistlirining bu mesilige arilashmasliqi kéreklikini eskertip, "Méning qayta tughulushum heqqidiki mesilide axirqi qarar qilish hoquqi xitay kommunistlirining ilikide emes, belki méning ilkimde" dégen idi.

Dalay lama yene tibet yashlirining sewr-taqiti toshuwatqanliqi, bezi yashlarning radi'ogha téléfon qilip, tibet üchün qurban bérishke teyyar ikenlikini bildürgenliki, tibet yashliridiki bu intilishke qandaq qaraydighanliqi heqqidiki so'algha jawab bérip, memliket ichidiki zor köpchilik tibetler özining "Mötidil yoli" ni qollaydighanliqini bildürdi. U yene, tibetler üchün zorawanliqning söz témisi bolalmaydighanliqini, nurghun xitaylarning tibetlerni qollawatqanliqini we ulargha hemdemde boluwatqanliqini eskertip, tibet yashlirining bu nuqtini bilishi kéreklikini tekitlidi. Biraq dalay lama, tibet mesilisi ilgirileshke érishelmise, qandaq ehwal yüz béridighanliqi heqqidiki so'algha jawab bermidi. U, peqet xitayning hamini özgirishke mejbur bolidighanliqini eskertip, kompartiye rehberlirining yéqinqi 60 yildin buyan asta-asta özgirish yasawatqanliqini, mana hazir xitay bash ministiri démokratiye heqqide sözleydighan halgha kelgenlikini bildürdi.

Dalay lama mundaq deydu: "Mana emdi bash ministir wén jyabaw xitayning téximu keng kölemlik siyasiy islahat élip bérishqa éhtiyaji barliqini ashkara sözleydighan boldi. Démokratiye, qanun bilen idare qilish, uchur erkinliki heqqidiki sada yildin-yilgha kücheymekte. Bu ehwal menggü bundaq kétiwermeydu. Ular ilgiri-kéyin hamini ré'alliqqa yüzlinishke mejbur bolidu‏." 2001-yildin béri, xitay bilen dalay lamaning wekili 9 qétim söhbet ötküzgen bolsimu, lékin bu söhbetlerdin héchqandaq netije chiqmighan. Bu ehwalda tibet yashliri arisida dalay lamaning aliy aptonomiyini nishan qilghan "Mötidil yoli" gha guman bilen qaraydighan, "Mötidil yol" ni tenqid qilidighan sadalar küchiyishke bashlighan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet