Дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити (1)

Америкида тибәтчә, хитайчә вә енглизчә чиқидиған 'тибәткә нәзәр' журнилиниң 42‏ - санида 'дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' мавзулуқ бир мақалә елан қилинди. Бу мақалидә мав зедуң ханданлиқидин дең шавпиң ханданлиқидики ху җинтавға қәдәр шәрқи түркстан билән тибәткә қоллинилған сиясәтләр вә униң иҗра қилиниш әһвали шаһидларниң баянлириға асасән йезилған.
Мухбиримиз вәли
2010.04.22
Xitay-reisi-Ding-shiao-ping-herbi-paratta-305.jpg Сүрәт, хитай сабиқ рәиси диң шиавпиңниң хитай армийисиниң паратини көздин көчүрүватқан көрүнүшлиридин бири.
RFA File

Бу мақалидә дең шавпиң ханданлиқи тибәткә қариғанда, шәрқий түркстанда әң вәһши сиясәт қоралланди дәп баян қилинған.

'Дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' дегән мақалиниң аптори мақалисини '... Мав зедуңдин дең шавпиңғичә, хитайниң чегра район сиясити милләтләрниң тәң -баравәр болидиғанлиқи һәққидә һәр қетим әң чирайлиқ вәдә берип, әң вәһши чоң хитайчилиқни йолға қоюштин ибарәт болуп келиватиду,' дәп башлайду.

Бу мақалиниң аптори руән миң әпәнди бейҗиң унивеситетида оқутқучи болған, мәзкири партийә мәктипиниң сиясәт тәтқиқат бөлүмидә ишлигән, үчинчи омумйиғиниң қарарини йезишқа қатнашқан, хитай коммунист партийиси мәркизи комитетиниң сирлирини яхши билидиған әрбаб. Униң ху явбаң билән йеқин мунасивити болғанлиқи үчүн, коммунист қеририлиридин чен йүн уни җазалиған. У төтинчи июн вақәсидин кейин чәтәлгә қечип чиққан. Аптор мақалисини төвәндикидәк дәп давамлаштуриду:

Мав зедоң тибәтниң, шинҗаңниң, ички моңғулниң өзиниң дөләт байриқини есишқа рухсәт дәп җакарлиған

Мав зедоң 1954‏ - йили далай билән пәнчәнни бейҗиңға тәкилип қилди. Шу вақитта далай лама 19 яш, пәнчән лама 17 яш иди. Далай лама билән көрүшкили мав зедуң өзи кәлди. Мав зедуң алди билән 'аңлисам силәрниң дөләт байриқиңлар бар икән, улар сизниң шу байрақни көтүришиңизгә рухсәт қилмапту, шундақму? ' дәп сориғанда, далай 'дөләт' дегән сәзгүр сөзни тилға алмай 'һәрбий қисимлиримизниң бир байриқи бар' дәп җаваб берип, тәрҗиман пүнсо ваңгяйдин 'улар' дегән ким? дәп сориған.

Мав зедуң бу соални чүшәнгәндин кейин 'җаң җиңву, җаң гохуа, фән миңләр болмамду! дәп изаһат берип 'силәр дөләт байриқиңларни ассаңлар боливериду. Биз шинҗаңниңму, ички моңғулийиниңму дөләт байриқини есишиға рухсәт қилимиз. Униң йениға җоңхуа хәлқ җумһурийитиниң байриқиму қоюлсила болди. Шундақ қилсақ боламду? ' дегәндә, далай лама баш лиңшитип мақул болған иди.

Мавзедоң вә дең шавпиң билән тибәт оттурисидики сирлиқ бир адәм

Апторниң баян қилишичә, мав зедуң вә дең шавпиңдин ибарәт икки ханданлиқ билән тибәт оттурисида бир сирлиқ адәм бар, униң исми пүнсо ваңгяй. У мав зедуң билән далай лама сөзләшкәндә тәрҗиман болған. У сичуәнниң ғәрбидики каңба қәбилиридин. Бу районни гоминдаң 'каңши өлкси' қиливалған иди. Пүнсо гоминдаңниң өлкә башлиқи лю венхуйни ағдуруш үчүн, 1939‏ - йили чуңчиңда тибәтләрниң маркисизмчилар гурупписини қурған. Гоминдаңниң бу өлкә башлиқини ағдуридиған тибәт қораллиқ күчлири таза күчләнгәндә, гоминдаңчилар бирдинла коммунист партийә билән бирлишивалди. Шуниң билән пүнсониң дүшмини бирдинла өзиниң достиға айланди.
 
1950‏ - Йили, тибәтләрдин чиққан бу коммунист, коммунист хитай армийисиниң баш қомандани җу дениң буйруқи буйичә, чоңчиңға берип дең шавпиңдин вәзипә тапшуруалди. У дең шавпиңниң 18 бирләшмә армийиси билән тибәтни ишғал қилиш үчүн тәйярлиқ көрүшкә башлиди. Тибәт юқири қатламлирини гәпкә киргүзүш вә хитай қисимлириға тибәтчә қаидә - юсун өгитишни һөддигә алди.

Апторниң баян қилишичә, тибәтләрдин чиққан бу коммунист дең шавпиңға 'тибәттә ашлиқ кам, әскәрләр йәйдиған ашлиқини ичкиридин йөткисә, азадлиқ армийә тибәт хәлқиғә яхши тәсир қалдуриду' дәп мәслиһәт бәрди. Дең шавпиң уни 'чаңду уруши' үчүн 15 миң қотаз билән ашлиқ йөткәшкә мәсул қилди. Тибәтләрдин чиққан бу коммунист уруштин кейин йәнә 'тибәт қисимлирини әср дәп муамилә қилмиса, хәлқниң һемайисигә еришду' дәп тәклип бәрди. Тибәтләргә коммунист партийиниң милләтләр тәң - баравәр, динға етиқад қилиш әркинлик дегән сияситини тәшвиқ қилиди вә тибәт һөкүмитини коммунст партийә билән сөһбәт өткүзүшкә чақирди.

Апторниң баян қилишичә, тибәтләрдин чиққан бу коммунсит ‏1951 - йили 4‏ - айда, бейҗиңға сөһбәткә кәлгән ңапу ңавамҗинме қатарлиқ тибәт вәкиллирини, хитай вәкили ли вейхәнниң һәрбий - мәмурий һөкүмәт қуруш тәклипини қобул қилғузуш үчүн күч чиқарди. 17 Маддилиқ келишим имзаланғанда, хитай тәрәп тибәтләрдин чиққан бу коммунситниң төһписини тәбриклиди.

Хитай армийисиниң қоманданлири ли вейхән, җаң гохуалар мав зедуңниң 'тибәткә киргәндә алди билән далай ламаға 3 қетим баш уруш керәк' дегән буйруқини иҗра қилмиди. 1951‏ - Йили 9 ‏ - айниң 9 ‏ - күни хитай армийисиниң һәрбий формисини кейип кәлгән пүнсо ваңгяй хитай қоманданлири үчүн далай ламаға үч қетим баш урди.

Апторниң баян қилишичә, ‏1954 - йили далай лама бейҗиңға келип мав зедуң, лю шавчи, җуинләй қатарлиқлар билән көрүшкәндә, йәнә мушу тибәтләрдин чиққан коммунист тәрҗиман болди. Әйни вақитта, мав зедуңниң 'тибәттә икки байрақ есилиду, бири бәшюлтузлуқ қизил байрақ, йәнә бири қарлиқ тағ йолвиси', 'милләтләрниң тәң баравәрлики вә диний әркинлик сиясити йолға қойилиду' дегән тәстиқи бесип тарқитилған иди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.