Дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити(2)

Америкида тибәтчә, хитайчә вә инглизчә чиқидиған 'тибәткә нәзәр' журнилиниң 42‏ - санида елан қилинған 'дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' мавзулуқ мақалидә, мав зедуң тибәт, шәрқи түркистан, ички моңғулларда өзлириниң әслидики дөләт байриқини есишқа болиду, дәп җакарлиған икән.
Мухбиримиз вәли
2010.04.23
Xitay-reisi-Ding-shiao-ping-herbi-paratta-305.jpg Сүрәт, хитай сабиқ рәиси диң шиавпиңниң хитай армийисиниң паратини көздин көчүрүватқан көрүнүшлиридин бири.
RFA File

Америкида тибәтчә, хитайчә вә инглизчә чиқидиған 'тибәткә нәзәр' журнилиниң 42‏ - санида елан қилинған 'дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' дегән мақалиниң баяни мундақ давамлишиду: мав зедуң тибәт, шәрқи түркистан, ички моңғулларда өзлириниң әслидики дөләт байриқини есишқа болиду, дәп җакарлиғандин кейин, ваң җен, дең личүнләр шәрқий түркистанда сол сиясәт қоллинип, чоң хитайчилиқни йолға қоюп уйғурларни бозәк қилди.

Ши җуңшүн баштила дең личүнни партийидин чиқиривәтмигәнгә пушайман қилди

Апторниң баян қилишичә, ваң җен, дең личүнләр уйғур кадирлирини өлтүрүп, түрмиләргә ташлап, көплигән наһәқ делоларни пәйда қилди. Мав зедуң буни аңлиғандин кейин, ваң җенни шинҗаң һәрбий райониниң қоманданлиқ вәзиписидин елип ташлап, деһқанчилиқ -йәр өзләштүрүш министирлиқиға қайтуруп кәлди. Ваң җенниң чоң хитайчилиқ хаталиқини түзүтүш үчүн шинҗаңға ши җуңшүнни әвәтти.

Мав зедуң әйни вақитта ваң җенни 'саватсиз, қопал адәм, шинҗаңдики мәсилә дең личүнниң йол көрситиши, қутратқулуқ қилиши билән болған' дегән вә ши җуңшүнгә дең личүнни партийидин чиқириветишни тапшурған иди.

Гәрчә ши җуңшүн шинҗаңға барғандин кейин, ваң җен, дең личүнләрниң хаталиқини түзитип вәзийәтни оңшиған болсиму, әмма дең личүнни партийидин чиқиривәтмиди. У, мав зедуңға дең личүнни яхши қилип көрситип туруп, ахир униму бейҗиңға йөткиветип ишни түгәтти. Буниңдин 30 йил өткәндә, дең личүн йәнә қутратқулуқ қилип, ваң җен билән ху явбаңни урушқа салди. Бу чағда ши җуңшүн андин пушайман қилип 'баштила дең личүнни партийидин чиқириветип, апәтни йилтизидин қомуруп ташлисам боптикән' деди.

Тибәтләрдин чиққан коммунист 'йәрлик милләтчи' дәп тәнқидләнди

Апторниң баян қилишичә, далай лама 1955 ‏ - йили бейҗиңдин тибәткә қайтип келипла, мәркәзниң тибәттики вәкили җаң гохуаға, тибәтләрдин чиққан коммунист пүнсог ваңгяйни тибәт аптоном районлуқ партком секретари қилиш һәққидә тәклип бәрди. Җаң гохуа гәрчә шу вақитта ' мәркәз бу тәклипкә принсип җәһәттин қошулиду' дегән болсиму, әмма шуниңдин кейин буниң нәтиҗиси көрүлмиди. Бәлки узунға қалмай тибәтләрдин чиққан коммунист пүнсог ваңгяйни палакәт басти.

Апторниң баян қилишичә, шу йилларда сичуән, чиңхәйләрдики каңба тибәтлири қозғилаң көтүргәнлики үчүн вәзийәт мурәккәпләшти. Хәлқарадиму полша, венгирийиләрдә вәқә чиқип, совет армийисиниң танкилири будапштқа бесип киргәндин иди. Бу чағда мав зедуң 'икки чоң ечилиш' дегән сияситини йиғиштуруп, оңчиларға қарши туруш һәрикитини қозғиди.

Апторниң баян қилишичә, 1957‏ - йилидики чиңдав йиғинида, пүнсог ваңгяйниң әдипини беришни җуинләй билән җаң гохуа башлап бәрди. Җуинләй йиғинда пүнсог ваңгяйни 'сичуәнниң деге районини тбәтниң чаңду райониға қошуветишни тәләп қилди' дәп әйиблигәндә, җаң гохуа 'пүнсог ваңгяй тибәткә һәрбий форма кийип киргәндә, ленинниң 'милләтләр өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш' дегән китабини биллә елип киргән иди' дәп паш қилди. 'Милләтләр өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш' дегән нәзәрийини ағзидин чүшүрмәй тәшвиқ қиливатқан хитай коммунист партийисиниң адәмлири һәммиси, тибәтләрдин чиққан коммунистниң 'милләтләр өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш' дегини җинайәт дәп чиқти.

Мав зедуң 'пүнсог ваңгяйни қутқузувелиш керәк' дәп тәстиқ салғандин кейин, бу әрбаб түрмигә ташланди

Апторниң баян қилишичә, тибәтләрдин чиққан коммунист пүнсог ваңгяй 'йәрлик милләтчи'дәп тәнқидлинишкә башлап узун өтмәйла түрмигә қамалди. У 38 йешида түрмигә қамилип, 1978‏ - йили 56 яшқа киргәндә түрмидин чиқти. У 'йәрлик милләтчи' дәп җазалинип 20 йил өткәндә, әслидә мав зедуңниң 1960‏ - йили 8‏ - айда 'пүнсог ваңгяйниң мәсилисини яхши ениқлап, уни имкан қәдәр қутқузувелиш керәк' дәп тәстиқ салғанлиқини, әмма бу тәстиқтин кейинла дәрһал 'чиңчең түрмиси'гә қамилип 18 йил түрмидә ятқанлиқини билди.

Тибәтләрдин чиққан бу коммунист 1978‏ - йили түрмидин чиққанда йәнә 'өйдин сиртқа чиқишқа рухсәт йоқ' дегән шәрт билән сичуәнниң зигуң наһийисигә орунлаштурулған иди. Техичә хитай коммунист партийә мәркизи комитетиға болған ишәнчисини йоқатмиған вә өзини ақлап коммунист партийигә садиқ адәм икәнликини намайән қилишни ойлаватқан пүнсог ваңгяй 1979‏ - йили 2‏ - айда бейҗиңға мәхпи берип, мәркизи комитетқа әрз сунди. Шуниңдин кейин дең шавпиң 'тибәт мәсилиси' дегән мәсилини өзи һәл қилишқа киришти.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.