Дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити(5)

Америкида тибәтчә, хитайчә вә инглизчә чиқидиған 'тибәткә нәзәр' журнилиниң 42‏ - санида елан қилинған 'дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' дегән мақалидә баян қилинишичә, мәркизи комитетниң баш секретари ху явбаң елип барған тәкшүрүш - тәтқиқат арқилиқ 'шинҗаңниң иқтисадини аптономийә һоқуқи болмиған һалда тәрәққи қилдуруш мумкин әмәс' дәп хуласә чиқирилған. Ху явбаң тибәт үчүн түзгән 'алтә мадда' лиқ сиясәт алди билән шинҗаңда тосқунлуққа учриған.
Мухбиримиз вәли
2010-04-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, хитай сабиқ рәиси диң шиавпиңниң хитай армийисиниң паратини көздин көчүрүватқан көрүнүшлиридин бири.
Сүрәт, хитай сабиқ рәиси диң шиавпиңниң хитай армийисиниң паратини көздин көчүрүватқан көрүнүшлиридин бири.
RFA File

'Дең шавпиң ханданлиқиниң чегра район сиясити' дегән мақалиниң аптори 'мәркизи комитетниң баш секретари ху явбаң елип барған тәкшүрүш - тәтқиқатниң хуласиси шинҗаңниң иқтисадини аптономийә һоқуқи болмиған һалда тәрәққи қилдуруш мумкин әмәс дегәндин ибарәт болди, -- дәп баянини давамлаштуриду. Бу әрбаб әйни вақитта ху явбаңниң шинҗаңда елип барған тәтқиқатиға баштин - ахири қатнашқан.

'Шинҗаңниң иқтисадини аптономийә һоқуқи болмиған һалда тәрәққи қилдуруш мумкин әмәс дегән холасиға кәлдуқ'

‏‏-- Бизниң тәтқиқат темимиз 'қандақ қилғанда шинҗаңниң иқтисадини тәрәққи қилдурғили болиду' дегәндин ибарәт иди, -- дәп баянини давамлаштуриду аптор , - биз алди билән шинҗаңниң тәбии муһити наһайити яхши, йәр асти байлиқлири интайин мол, йәрлик хәлқниң аң туйғуси вә мәдәнийити сиртқа қарита бекинмә әмәс, бәлки очуқ икәнликини чүшинип йәттуқ. Әмма бизни, немә үчүн бу районда йәрлик хәлқ , болупму җәнубий шинҗаңдики йәрлик хәлқ йәнә шуқәдәр намрат дегән суал чирмивалди. Биз мәһәллиләргә берип, туралғуларни көздин көчүрдуқ. Биз барғанлики җайда йәрлик хәлқниң 'төт там'дин өзгә байлиқини көрмидуқ. Ахири биз, шинҗаңниң иқтисадини аптономийә һоқуқи болмиған һалда тәрәққи қилдуруш мумкин әмәс дегән холасиға кәлдуқ.

'Алтә мадда'ға уйғурлар билән хитайларниң инкаси охшаш әмәс

Аптор баянини мундақ дәп давамлаштуриду: биз шуни чүшәндуқки, йиллардин буян бу районниң сирт билән болған алақиси үзүп ташлинипту. Һәтта миң йилларниң алдида хәлқара билән сода қилған һалиму йоқ. Йәрлик хәлқ бесим - зулум астида қелип, әркин тәрәққи қилалмапту. Йәрлик хәлқтин яки миллий кадирлардин тибәт үчүн түзүлгән 'алтә мадда' ни һемайә қилмайдиған адәмни учратмидуқ. Әмма шинҗаңдики хитай кадирларда пәрқ бар, улардин, сиясий вә мәдәнийәт сәвийиси юқири, аң - пикри очуқлар шинҗаңда толуқ аптономийә йүргүзүлүшни яқлайду. Хитайдики юртиға қайтип кетишни ойлайдиғанларму яқлайду. Әмма шинҗаңға кәлгәндин кейин, хитайдики юртида еришәлмигән мәнпәәтләргә еришивалғанлар, өзиниң еқтидари йәтмәйдиған әмәл - имтиязларға игә болувалғанлар 'алтә мадда' ни қоллимайду. Әмма улар мәркәздики арқа терикидин бишарәт кәлмисила, йәнила 'алтә мадда'ни қобул қилишқа тәйяр.

'Биз ваң җенниң тәңритағни паскина қиливетишигә йол қоймаймиз'

-- Ху явбаң билән ваң җен, дең личүнләрниң оттурисидики чоң ихтилап шинҗаңда аллиқачан очуқ - ашкара иш болуп қалди. Әмма бейҗиңда буни техи бирким билмәйтти. Биз қәшқәргә барғанда, -- дәп баянини давамлаштуриду аптор, -- бизни көргили кәлгән бир уйғур кадир һаяҗан аваз билән 'баш секретар ху явбаң түзгән 'алтә мадда'ни биз һемайә қилдуқ, һазир немә үчүн иҗра қилинмайдиған болуп қалди? һазир хитай кадирларму юртиға қайтип кәтмәйдиған бопту, әмма уйғур рәис исмайил әмәтни өз юртидин ичкиригә йөткәп кетидиған бопту, бу немә иш? ' дәп сориди.

Йәнә бир уйғур кадир 'ваң җен шинҗаңға келип, өлсәм тәңритағлириға дәпнә қилиңлар дәпту, биз бу қатилниң тәңритағни паскина қиливетишигә йол қоймаймиз' деди. Йәнә бир уйғур кадир 'бизниң тәлипимизни ху явбаңға йәткүзүп қоюңлар, бурун ваң җен билән дең личүн бизни бастурғанда, вәзийәтни ши җуңшүн келип түзгән, бу қетим йәнә ши җуңшүнни әвәтсүн' деди.

'Миллий һессияти әң күчлүк дәп қаралғанлириму, пәқәт миилләтләрниң тәң - баравәр қилинмиғанлиқиға наразилиқ ипадилигән кишиләр икән'

Апторниң баян қилишичә, мәйли уйғур болсун, қазақ болсун, үзбек болсун яки татар болсун, буларниң һәммиси очуқ - йоруқ, гәпни юшурмай қиливеридиған хәлқ икән. Хитайчини билмәйдиғанларму бизгә һәрхил ишарәт билән өз мәқситини уқтурди. Уқтуралмиғанни тәрҗиман бизгә чүшәндүрүп бәрди. Биз шуни ениқ чүшәндуқки, бу районда миллий һессияти әң күчлүк дәп гунаһ қоюлған кишиләрму , әмәлийәттә пәқәт миилләтләрниң тәң - баравәр қилинмиғанлиқиға яки нәқ болуватқан чоң хитайчилиққа наразилиқ ипадилигән кишиләр икән. 'Хитайға қарши милләтчи, шинҗаңни җуңгодин бөлүп чиқип кәтмәкчи болған бөлгүнчи' дегәнләрму һечқачан нәқ һәрикәт қилғанлиқи испатланған кишиләр әмәскән. Әгәр бу районда һәқиқий аптономийә йолға қоюлса, йәрлик хәлқ өз земиниға өзи игә болуп яшиса, һечким әксил һәрикәт қилмайдиғанлиқи ениқ.

'Йәрлик хәлқниң дәрдини чүшинидиған хитай кадирлар йәрлик хәлққә ян бесишқа җүрәт қилалмайдикән'

Апторниң баян қилишичә, хитай кадирлар ичидә уйғурчини билидиғанлар, йәрлик хәлқниң дәрдини обдан чүшинидикән, аң - пикриму очуқ икән , әмма улар йәрлик хәлққә ян бесишқа җүрәт қилалмайдикән, өзигә иш тапшурған башлиқидин қорқудикән.

Биз қәшқәрдә йәнә бирхил хитай кадирлар билән көрүштуқ. Улар бизгә 'мав зедуң әйни вақитта ваң җен, дең личүнләрни хаталиқ өткүзди дәп ичкиригә йөткәп кәткәндин кейин, бу районда йәрлик милләтчилик әвҗ алған иди. Ху яв баңниң сиясити һазир йәнә йәрлик милләтчиләргә янтаяқ болди. 'Алтә мадда' иҗра қилинса, шинҗаң билән тибәтни башқурғили болмайду. Булар өзиниң шәрқий түркистанни қурувелип, бизни қоғлап чиқириветиду. Ху явбаң буни билмәйду. Бу районда толуқ аптономийә йүргүзүлсә, шинҗаңни совет иттипақиға яки түркийигә беривәткәнлик болиду. Бу, вәтән хаинлири қилидиған иш' деди. Бу, уларниң өзиниң сөзи әмәсликини биз биләттуқ.

Шинҗаңда 'алтә мадда' ға қаршилиқ пәйда болғандин кейин тибәттә пәйда болди

Апторниң баян қилишичә, шинҗаңда 'алтә мадда' ға қаршилиқ пәйда болғандин кейин, буниңға әгишип тибәттиму пәйда болди. 'Алтә мадда'ға нисбәтән икки йүзлимилик қилип туруватқан тибәт партком секретари йин фатаң шинҗаңдики қаршилиққа әгишип, дәрһал 'сол' ға бурулуп, 'алтә мадда' ни рәт қилди. Оңчилиққа, әркинләштүрүшкә қарши туруш дегән нам билән диний затларни бастурушни башлап болуп, андин мәркәзгә, тибәттә диний күчләр баш көтүрүп қалди, коммунист партийә әзалириму ном оқуйдиған, бутқа чоқунидиған болуп қалди, диний сиясәттә оңчилиққа қарши туруш зөрүр болуп қалди дәп доклат йоллиди. Әмма ху явбаң кәйнигә чекинмиди.
 
Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт