Д у қ : хитайниң диний сахавәт ишлирини қаидиләштүрүш тоғрисидики һөҗҗити диний әркинликкә қилинған мудахилә

Хитай даирилири өткән йилниң ахирлиридин башлап, уйғур елидә “диний әсәбийликкә” қарши бастуруш һәрикити қозғап, ақсу, қәшқәр, ғулҗа қатарлиқ вилайәт, шәһәрләрдә нурғун кишини тутқун қилған, нурғун кишигә җәриманә қойған.
Мухбиримиз әркин
2012.02.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
heyt-namaz-urumchi-305.jpg Мәсчиткә сиғмиған кишиләрниң кочиларда рәтлик туруп қурбан һейт намизи өтүватқан көрүнүш. 2011-Йили 7-ноябир, үрүмчи.
Facebooktin elinghan

Тутқун қилинғанлар “диний әсәбийлик”, “қанунсиз диний паалийәт билән шуғуллиниш” қатарлиқлар билән әйибләнгән иди. Хитай һөкүмити йеқинда йәнә, диний сахавәт ишлирини башқурушни күчәйтиш тоғрисида мәхсус һөҗҗәт чүшүргән. Хитай һөкүмити мәзкур һөҗҗәтниң диний сахавәт ишлирини қелиплаштурушқа қаритилғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ анализчилар униң диний әркинликни илгириләп чәкләшкә қаритилғанлиқини илгири сүрмәктә.
Хитай һөкүмити йеқинда мәхсус һөҗҗәт чүшүрүп, диний саһәниң хәйр-сахавәт ишлирини башқуруш вә контрол қилишни күчәйтишни тәләп қилған. Хитай дөләтлик диний ишлар идарисиниң хитай компартийә мәркизи бирликсәп бөлүми, дөләтлик тәрәққият-ислаһат министирлиқи, хәлқ ишлар министирлиқи вә дөләтлик баҗ идариси қатарлиқ органлар билән билән бирлишип чүшүргән мәзкур һөҗҗитидә, диний саһәдикиләрниң хәйр-сахавәт ишлирида чәтәлниң ярдимини қобул қилиши вә улар билән һәмкарлишиши чәклинипла қалмай, хәйр-сахавәт ишлириға ианә йиғишқа чәклимә қоюлған.

“диний саһәниң хәйр-сахавәт билән шуғуллинишини илһамландуруш вә қаидиләштүрүш һәққидики пикир” намлиқ һөҗҗәттә, диний саһәдикиләрниң хәйр-сахавәт ишлирида диний тәблиғ елип бериши мәни қилинидиғанлиқи, һәр қандақ шәхс вә тәшкилат диний затларни ианә топлап, хәйр сахавәт билән шуғуллинишқа мәҗбурлиса яки мәҗбурлаш ғәризидә болса болмайдиғанлиқи, диний сахавәт ишлирини башқуруш механизмини күчәйтишни, диний саһә хәйр-сахавәт ишлирида мунасивәтлик органларниң көрсәтмисини елиши керәклики тәләп қилинған.

Гәрчә хитай һөкүмити мәзкур һөҗҗәт диний сахавәт ишлириға илһам бериш вә бу хил паалийәтләрни қелиплаштуруш мәқситидә чиқирилғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ америкидики бәзи анализчилар хитай һөкүмәт органлириниң диний сахавәт ишлириға арилишишиға гуман билән қарайдиғанлиқи, әгәр хитайда диний әркинлик болса һөкүмәт органлириниң диний паалийәт вә диний сахавәт ишлириға арилашмаслиқи керәкликини тәкитлиди. Оттура америка университетниң сабиқ сиясий пәнләр профессори, вәзийәт анализчиси яң лийүйи бу һәқтә тохтилип, диний ишларни башқуруш идариси қуруп, диний сахавәт ишлирини башқурушниң өзи бир зиддийәтлик мәсилә, дәп көрсәтти.

Яң лийүйи мундақ деди: дунядики һечқандақ бир демократик әлдә диний ишлар идариси болған әмәс. Бу наһайити ениқки диний ишлар идарисиниң болуши динни башқуруш дегәнликтур. Йәнә бир тәрәптин, җуңгода диний әркинлик йоқлуқини һәммә адәм билиду. Мав зедоң 'дин әпйүн' дегән. Шуңа җуңго асасән динға қарши бир дөләт. Һазир у диний гуруһлар хәйр сахавәтлик ишлирини қилса болиду дегәнлик. Бирақ диний әркинлик болмиса, диний сахавәт ишлиридин еғиз ечиш мумкин әмәс. Диний әркинлик болмиған йәрдә һөкүмәт диний сахавәт ишлириниму контрол қилиду. Тәйвәнни алсақ, диний сахавәт ишлири наһайити тәрәққий қилған. Чүнки диний сахавәт ишлири диний әркинликни алдинқи шәрт қилиду. Хәйр-сахавәт диний ишлар идариси башқуридиған нәрсә әмәс.

Хитайниң дөләтлик диний ишлар идариси қатарлиқ органлар бирлишип чиқарған мәзкур һөҗҗәт, хитай һөкүмити уйғур елидә “диний әсәбийлик”кә қарши туруш һәрикити қозғап, ақсу, хотән, ғулҗа қатарлиқ җайларда нурғун кишини қолға алған, мусулман әр, аялларниң сақал-бурут қоюши, диний пасонда кийинип йүрүшигә чәклимә қойған, диний “әсәбийлик” кә қарши тәлим-тәрбийә һәрикити қанат яйдурған бир мәзгилгә тоғра кәлди.

Шуңа мәзкур һөҗҗәт наһайити тезла дуня уйғур қурултийиниң диққитини қозғиған. Д у қ мәзкур һөҗҗәтни тәнқидләп, униң диний әркинликни илгириләп чәкләшкә қаритилғанлиқини илгири сүрди. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит, бу хил һөҗҗәт вә һәрикәтләрниң диний етиқадни суслаштуруп, диний чәклимини қанунлаштурушни мәқсәт қилидиғанлиқини билдүрди.

Диний әркинлик мәсилиси ғәрб әллири, хәлқара кишилик һоқуқ органлири, уйғур, тибәт, фалунгоңчилар вә хитайдики христиан гуруһлар изчил оттуриға қоюп, хитайни тәнқид қилип келиватқан бир саһә.

Йеқинда хитай муавин рәиси ши җинпиң америкини зиярәт қилғандиму, кишилик һоқуқ тәшкилатлири обама һөкүмитиниң бу мәсилини нуқтилиқ оттуриға қоюп, хитайға бесим ишлитишини тәләп қилған. Ақ сарай ши җинпиң билән өткүзидиған сөһбәтлиридә диний әркинлик нуқтилиқ оттуриға қоюлидиған мәсилиләрниң бири икәнликини елан қилған иди.

Бирақ яң лийүйи әпәнди хитайдики диний әркинлик мәсилисини хитай компартийә һөкүмитиниң диний етиқадни рәт қилидиған динсизлиқ идеологийиси кәлтүрүп чиқириватқанлиқини билдүрди.

У: җуңгодики диний мәсилә кирсә чиққили болмайдиған бир туюқ йолдур. Улар биринчидин; динға ишәнмәйду. Иккинчидин, динға нәпрәт билән қарайду. Диндарлар болса коммунизмға ишәнмәйду. Бу идийиви аң мәсилиси. Чүнки компартийиниң динсиз партийә икәнлики һәммимизгә мәлум. Мәйли мав зедоң, җу енләй яки дең шавпиңларниң иш қилип һечбири динға ишәнгән әмәс. Аңлишимчә, ши җинпиңниң аяли бутқа ишинәрмиш. Компартийә рәһбәрлири әзәлдин динға бир хил өчмәнлик, гумансираш позитсийә тутуп кәлди. Чүнки динға ишәнгән һәр қандақ адәм марксизмға ишәнмәйду. Бу уларниң идеологийисини рәт қилиш дегәнликтур. Шуңа бу җуңгода еғир бир мәсилә. Йәни бу еғир идийиви аң мәсилисидур, көрсәтти.

Хитай диний ишлар идарисиниң диний хәйр-сахавәт ишлирини башқурушни күчәйтиш тоғрисидики һөҗҗитидә йәнә, диний саһәдикиләр хәйр-сахавәт билән шуғулланмақчи болса, чоқум дөләтниң мунасивәтлик малийә бәлгилимисини иҗра қилип, фитир-сәдиқиләрниң келиш мәнбәси вә ишлитилиш орнини мунасивәтлик һөкүмәт органлириға мәлум қилиши, уларниң назаритини қобул қилиши керәклики тәләп қилинған.

Анализчилар болса бу хил бәлгилимә уйғур мәсчит вә җамаәт ишлириға зәрбә берип, уларниң кирим мәнбәсигә тосалғу болидиғанлиқи, җамаәт ишлирини ақситип, кишиләрниң диний қизғинлиқини суслаштуридиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Яң лийүйи әпәндиниң илгири сүрүшичә, уйғурлар билән тибәтләрниң диний етиқадиниң хитайлардин пүтүнләй пәрқлиниши хитай һөкүмитиниң бу икки милләткә техиму гуман билән қарап, уларни илгириләп бастурушиға түрткә болмақта икән.

У әскәртип, “диний әркинлик болмай туруп һечқандақ нәрсини сөзләшкили болмайду. Диний әркинлик кишилик һоқуқниң әң муһим тәркиби қисми. Һәр қандақ адәмниң динға етиқад қилиш-қилмаслиқ әркинлики бар. Һәр икки тәрәпкә һөрмәт қилиш керәк. Һәр қандақ дин кишини яхшилиққа дәвәт қилиду. Бу нуқтидин әл-қаидә диний гуруһ әмәс. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға террорлуқ қалпиқи кийдүрүш пүтүнләй тоғра әмәс. Шуңа дини мәсилә компартийә чүшәнмәйдиған бир нуқтидур” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.