Хитай һөкүмити вә униң дин билән болған мунасивити муназирә қозғиди

Хитай даирилириниң хитайдики йәр асти христиан муритлиридин тәшкилләнгән “һәммидин қудрәтлик илаһ” тәшкилатиниң әзалиридин 500 кишини қолға елиши хитай һөкүмитиниң түрлүк охшимайдиған дини гуруппилар вә шундақла уйғур вә тибәтләргә йүргүзүватқан дини бесим сияситини йәнә бир қетим күн тәртипкә елип кәлди.
Мухбиримиз ирадә
2012.12.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur-din-mollam-305 Уйғур моллилардин бириниң мәсчиттики көрүнүши.
AFP Photo

Мулаһизиләрдә ейтилишичә, хитай һөкүмити дини гуруппилар үстидики бесимни күнсайин ашуруватқан болуп, көзәткүчиләр буниң хитай һөкүмитиниң динни өзиниң тәхтигә бир тәһдит дәп қарайдиғанлиқидин келип чиқиватқанлиқини билдүргән.

Өткән һәптә хитай даирилири хенән, чиңхәй, гәнсу қатарлиқ өлкиләрдики йәр асти христиан тәшкилатиниң әзалирини җәмийәт аманлиқини бузуш билән қолға алған иди. Игилинишичә бу кишиләр 12- айниң 21-күни ахирқи заман йетип келидиғанлиқини, ахирқи заман йетип кәлгәндила пуқраларниң өз бешиға келиватқан барлиқ күлпәтләрдин қутулалайдиғанлиқини ейтқан вә намайишта парихор әмәлдарларға қарши шоарларни товлиған.

Хитай даирилири болса әһвалдин хәвәрдар болғандин кейин дәрһал бу “һәммидин қудрәтлик илаһ” мәзһипиниң 500 әзасини қолға алған. Вәқә елан қилинғандин кейин хәлқара мәтбуатларда хитай һөкүмитиниң дин билән болған мунасивити муназирә қилинишқа башлиди.

Бүгүн америкида чиқидиған “вашингтон почтиси” гезитидә елан қилинған бир хәвәрдин мәлум болушичә, хитай мәркизи һөкүмити алдинқи йили хитайдики барлиқ университетларға һөҗҗәт чүшүрүп, алий мәктәпләрдә христиан дини тарқитиш билән шуғуллиниватқан барлиқ чәтәллик оқуғучиларни мәктәптин сүпүрүп чиқириветишни тәләп қилған. 16 Бәттин тәркиб тапқан бу йолйоруқта бу чәтәллик оқуғучилар “чәтәлләрдики дүшмән күчләр тәрипидин әвәтилгәнләр”, дәп тәсвирләнгән болуп, “уларниң мәқсити динни баһанә қилип туруп, хитайни ғәрбләштүрүш вә бөлүш” дәп көрситилгән.

Юқиридики һөҗҗәт 2011- йили майда хитай компартийиси мәркизи комитет сиясий бюроси тәрипидин биваситә һалда пәқәт шәһәрлик, районлуқ һөкүмәт рәһбәрлири вә һәрбий қисим рәһбәрлириниң көрүши үчүн ички қисимда тарқитилған болуп, униңда йәнә “хитайдики христиан дини паалийәтлири хитай һөкүмитигә биваситә тәһдит”, дәп көрситилгән вә буниңға америкиниң йетәкчилик қиливатқанлиқи илгири сүрүлгән.

Мәзкур хәвәрдә ейтилишичә, чәтәлләрдики хитай христиан тәшкилатлири хитай һөкүмитиниң һелиһәм динға соғуқ уруш дәвридики чүшәнчә билән муамилә қиливатқанлиқидин әпсусланған. Улар юқириқидәк рәсмий бир һөҗҗәт гәрчә өткән йили чүшкән болсиму, әмәлийәттә дини затлар, дини тәшкилатлар вә хитай һөкүмити юқириқидәк гуманлиқ дәп қариған чәтәллик оқуғучилар үстидики бесимниң нурғун йиллардин бери иҗра қилинип келингәнликини билдүргән.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң дини паалийәтлирини қаттиқ бесим астиға елип кәлгәнлики болса һәрқайси хәлқара кишилик һоқуқ органлири тәрипидин испатланған иди. Уйғурлар дуч келиватқан дини бесимниң дәриҗиси вә шәкли техиму өзгичә болуп, 18 яштин кичикләр, дөләт кадирлири, оқутқучи- оқуғучиларниң мәсчиткә кириши чәкләнгән.

Роза тутуши мәни қилинғанни аз дәп, уйғур аяллири бешиға ромал артқанлиқи, ислами вә миллий өрп-адити бойичә кийингәнлики, уйғур әрлири болса сақал- бурут қойғанлиқи үчүн радикализмлиқ билән әйиблинип, қопал муамилиләргә учримақта. Дини затлар “миллий бөлгүнчи, террорчи” дәп әйибләнмәктә.

Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири уйғурларниң хитай һөкүмити пүтүн хитай бойичә өз һакимийитини қоғдап қелиш үчүн йүргүзүватқан дини бесим сияситиниң сиртида йәнә уйғур елидә уйғурларни ассимилятсийә қилиш үчүн йүргүзүватқан дини вә миллий бесимдин ибарәт қош бесимларға учраватқанлиқиға ишиниду. Д у қ баянатчиси дилшат ришит әпәнди динниң нөвәттә уйғурларни хитайлардин пәрқләндүрүп туруватқан әң асаслиқ амиллардин бири болғанлиқтин, хитай һөкүмитиниң асаслиқ зәрбә нишаниға айланғанлиқини билдүрди.

“вашингтон почтиси” гезити бүгүн елан қилған “хитай рәһбәрлири һелиһәм диндин гуманланмақта” мавзулуқ мақалидиму хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә тибәтләр үстидин йүргүзүватқан дини бесим сияситини тилға елип, хитай һөкүмитиниң хитайдики христиан тәшкилатлири вә уйғурлар һәм тибәтләрниң дини етиқадиға әң хәтәрлик дүшмән қатарида муамилә қиливатқанлиқини әскәрткән.

Униңда ейтилишичә, хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян алий мәктәп оқуғучилириниң динға ишинишиниң алдини елиш һәрикитини күчәйтиватқан болуп, юқиридики йолйоруқта мәктәптә яки синипта дин һәққидә сөзлигән оқуғучи - оқутқучиларни мәктәптин тохтитиш, чәтәллик болса чеградин қоғлап чиқириш буйруқ қилинған. Шундақла, даириләрниң һәрқандақ дини һәрикәткә сәл қаримаслиқи, буниң кәлгүсидә хитай компартийисигә чоң зиянларни елип келиши мумкинлики агаһландурулған.

Чәтәлләрдики хитай демократик тәшкилатлири юқиридики әһвалларни хитай һөкүмитиниң дин үстидин йүргүзүватқан бесим сияситиниң бундин кейинму давамлишидиғанлиқиниң бешарити, дәп қарайдиған болуп, улар йеңи рәһбәр ши җинпиңдинму һечқандақ үмид нури көрмигәнликини, уларниң динға қаратқан зәрбисиниң йәнә узун йиллар давам қилидиғанлиқини билдүрүшкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.