Диний етиқад әркинлики вә уйғурлар

Уйғурлар миң йилдин артуқ ислам диниға етиқад қилип яшап келиватқан хәлқ, ислам дини уйғурларниң һаяти, өрп‏-адәтлири билән чиң юғурулуп кәткән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012.10.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sumbulchach-lozunka-305.jpg Қәшқәр кочисиға есилған лозунка: “гүзәл һөсни-җамалимизни намаян қилип, сумбул чачлиримизни ләпилдитәйли”
www.sirdax.la

“дин дөләтләрниң сиясәтлиридин үстүн туридиған етиқад вә мәдәнийәт амилидур.” шуңиму, мәйли кишилик һоқуқ саһәсидә болсун вә яки һәр қайси дөләтләрниң дөләт қанунлирида болсун, мушу нуқтини тонуған һәм етирап қилған һалда инсанларниң диний етиқад әркинликигә капаләтлик қилиш вә уни қоғдаш мәхсус маддилар арқилиқ шәрһләнгән. Хитайму буниңдин мустәсна әмәс. Ундақта хитай даирилириниң уйғурларниң диний етиқад, өрп-адәтлиригә қаратқан тосқунлуқи вә бастурушлири қайси хил қанун маддиларға хилап? нөвәттә уйғурлар қанунлуқ һалда өз диний етиқад паалийәтлирини елип беришта қандақ һәқ-һоқуқлиридин мәһрум қалмақта?

Бу һәқтики мәзмунларни мухбиримиз гүлчеһрәниң тәйярлиған “һәқ-һоқуқ вә уйғурлар” намлиқ йүрүшлүк программиниң бүгүнки қисмидин аңлайсиләр.

Хитайниң асасий қануниниң 36-маддисида “җуңхуа хәлқ җумһурийитиниң пуқралири диний етиқад әркинликигә игә. Һәр қандақ дөләт оргини, иҗтимаий тәшкилат вә шәхсниң пуқраларни динға етиқад қилишқа яки қилмаслиққа зорлишиға йол қоюлмайду, динға етиқад қилидиған пуқраларниму, динға етиқад қилмайдиған пуқраларниму кәмситишкә йол қоюлмайду.

Дөләт нормал диний паалийәтни қоғдайду. Һәр қандақ кишиниң диндин пайдилинип җәмийәт тәртипини бузидиған, пуқраларниң саламәтликигә тәсир йәткүзидиған, дөләтниң маарип түзүмигә дәхли қилидиған һәрикәтләрдә болушиға йол қоюлмайду, диний тәшкилатлар вә диний ишлар чәтәл күчлиригә беқинмайду” дейилгән.

Йәнә хитайниң миллий территорийилик аптономийә қануниниң -10маддисида мундақ көрситилгән “... Миллий аптономийилик җайларниң аптономийә органлири шу җайлардики милләтләрниң өз тил йезиқини ишлитиш, тәрәққий қилдуруш әркинликигә, өзлириниң өрп-адәтлирини сақлап қелиш яки ислаһ қилиш әркинликигә капаләтлик қилиду.”

Дуня җамаәтчилики 21 әсирдә шаһит болидуки, һәтта уйғур аяллири бешиға ромал артқанлиқи, ислами өрп-адити бойичә кийингәнлики үчүн кәмситилип, кочилардила хитай сақчилириниң сөрәп тартишлириға, яғлиқлирини мәҗбурий бешидин еливетип сазайи қилиништәк хорлуқларға учриса, уйғур әрлири сақал, бурутлири қирилип, түрлүк қалпақлар кийдүрүлүп җинайәтчи қатарида қариланмақта.

18 яштин кичикләр, дөләт кадирлири, оқутқучи, оқуғучиларниң мәсчиткә кириши чәкләнгән, роза тутуши мәний қилинған, даириләрниң дөләтниң диний сияситигә хилап бу һәрикәтлириниң сориқи йоқму дәп оттуриға чиққучилар тәқибләнмәктә, “миллий бөлгүнчи, террорчи” дәп әйибләнмәктә. Бу һадисиләр уйғурларниң диний етиқад әркинлики һәқ-һоқуқлириниң еғир дәхли-тәрузға учраватқанлиқини көрситиду.

Һәтта җуңхуа хәлқ җумһурийити қурғучиси мав зедоңму “қәйәрдә бесим болса, шу қәйәрдә қаршилиқ болиду” дегән. Уйғур елиниң хитай компартийиси контроллуқидики йерим әсирдин көпрәк вақит ичидә, уйғурларниң та бүгүнгә қәдәр елип барған хитай һөкүмитиниң натоғра сиясәтлиригә қарши һәрикәтлири, һәқ-һоқуқ күрәшлиридә етиқад әркинликини қоғдашни асаслиқ мәвқә қилған, бу һәрикәтләр һәр қандақ бастуруш сиясәтлириниң уйғурларни өзиниң чиң етиқад әркинликидин айриялмайдиғанлиқини қайта-қайта испатлап көрсәтмәктә.

Нөвәттики уйғурларниң диний әркинлик вәзийити әмәлийәттә хитайниң асасий қануни, миллий территорийилик аптономийә қануни һәмдә җинайи ишлар қануниниң һәммисигә қарши хилап һаләттә. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң инсан һәқлири комитети, америка дөләт мәҗлиси инсан һәқлири комитети, явропа бирлики инсан һәқлири комитети вә башқа хәлқаралиқ инсан һәқлирини қоғдаш тәшкилатлириниң елан қиливатқан хитайдики инсан һәқлири вәзийити йиллиқ доклатлирида, хитайда уйғурларниң диний етиқад әркинлики вә инсан һәқлириниң таҗавузға учраш әһвалиниң еғирлиқини ениқ вә тәпсилий көрситип кәлмәктә.

Хитай уйғурларни өзиниң пуқраси һесаблайду, әмма башқа пуқралириға бәргән һоқуқлардин охшаш бәһримән қилмайду. Буни хитайниң уйғурлар билән охшаш ислам диниға етиқад қилидиған вә йәнә охшаш аптономийә һоқуқиға игә болған ниңшядики туңганларға қаратқан диний етиқад сиясәтлирини селиштурупла көрүвалғили болиду. Туңганлар юқирида ейтилған уйғурлар учраватқан диний тосқунлуқ вә бастурушларға учримайду, улар хитай һөкүмитиниң диний сиясәт вә қанунида бәлгилигән пуқралиқ һоқуқлиридин нисбәтән бәһримән болалайду. Хитай һөкүмити әгәр уйғурларни өзиниң пуқраси дәп қариған болса, һеч болмиғанда туңганларға бәргән һоқуқлардин, диний әркинликләрдин бәһримән қилиши керәк иди, һалбуки хитайниң қанун маддилирида дөләтниң диний сиясити ениқ болсиму, әксичә уйғур елидә хитай һөкүмитиниң динни баһанә қилип уйғурларға қаратқан сиясий һәрикәтлири, бастурушлири давам қилмақта. Уйғурлар дәйдикин “пәқәт аптономийә қануни тоғра иҗра қилинсила, нурғун мәсилиләр өзлүкидин һәл болған болатти.”

Хитай җинайи ишлар қануниниң 251 маддисиға қарисақ:
“қанунсиз йоллар билән пуқраларни диний етиқад әркинликидин мәһрум қилған вә аз санлиқ милләтләрниң өрп-адитигә дәхли тәрз қилған дөләт органлиридики хадимлардин қилмиши еғир болғанлириға икки йилдин төвән муддәтлик қамақ җазаси яки тутуп туруп әмгәккә селиш җазаси берилиду.” дәп ениқ бәлгиләнгән.

Хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан диний сиясәтлири әмәлийәттә хитай йүксәк мәсулийәтни үстигә алған һалда өзи қол қойған хәлқаралиқ қанунларғиму хилап, йәни 2007 йили бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мақуллиған йәрлик милләтләрниң һәқ-һоқуқини қоғдаш әһдинамисигә хитайму қол қойған, мәзкур хәлқаралиқ әһдинаминиң 12 маддиси “йәрлик хәлқләр өзлириниң мәниви диний адәтлирини, өрп-адәтлирини вә һәрхил мурасимлирини һөҗҗәтләштүрүш, иҗра қилиш, тәрәққий қилдуруш вә өгинишкә, өзлиригә аит болған мәдәний вә диний маканларни сақлап қелиш вә қоғдашқа, бу маканларға башқиларниң қаршилиқисиз кирип-чиқишиға, өзлириниң мурасим характеридики әнәнилирини иҗра қилиш вә контрол қилишқа, өлгәнләрниң җәсәтлирини қайтурувелишқа һоқуқлуқ” дәп бәлгиләнгән.

Шундақла, мәзкур әһдинамигә қол қойған дөләт, һөкүмәтләрниң йәрлик милләтләрниң мәзкур һәқ -һоқуқлириниң һечқандақ кәмситилишкә, айримичилиққа учримай қоғдилиши үчүн тәдбир елиши шәртлики, һәр хил васитиләрни ишқа селип буниң иҗра қилинишиниң адил, ашкара вә үнүмлүк болушиға капаләтлик қилиш мәсулийити барлиқи айрим тәкитләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.