Америка хәлқара диний әркинлик комитети хитайдики диний әркинлик һәққидә доклат елан қилди


2005.11.10

ChinaPolicyBrief01.jpg
Хәлқара диний әркинлик комитети доклати муқависи.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети, -11 айниң -9 күни хитай, уйғур аптоном райони вә тибәттики диний әркинлик вәзийити тоғрисида доклат елан қилди.

Чаршәнбә күни америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида дуня җамаәтчиликигә тонуштурулған доклатта, хитай һөкүмитиниң диний гуруппиларға қаратқан сиясити болупму, уйғур елидә террорчилиққа қарши урушни баһанә қилип, уйғур мусулманлирини бастуруш сиясити тәнқид қилинған.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети әзалири мушу йил 8 - айниң 14 - күнидин 28 - күнигичә хитайниң бейҗиң вә шаңхәй шәһәрлиридә һәмдә уйғур елиниң үрүмчи вә қәшқәр шәһәрлиридә тәкшүрүш зиярити елип барған иди. Чаршәнбә күни елан қилинған доклат мәзкур зиярәтниң бир нәтиҗиси һесаблиниду.

Хитайға кишилик һоқуқ мәсилисидә бесим ишлитиш тәләп қилинди

Америка хәлқара диний әркинлик комитети, диний әркинликниң хитайдики вәзийити һәққидә елан қилған доклатини америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида тонуштурди. Мухбирларни күтүвелиш йиғиниға, америка дөләт авам палатасиидики демократларниң рәиси нәнси пәлуши риясәтчилик қилди. Йиғинға шундақла там ләнтос, франк волф, кирстофәр симит қатарлиқ америка дөләт мәҗлисиниң нопузлуқ әзалири қатнашти.

Америка дөләт мәҗлиси әзалири мухбирларни күтүвелиш йиғинда сөз қилип, 11 - айниң 19 - күни хитайни зиярәт қилмақчи болған, америка президенти җурҗ буштин хитай дөләт рәиси ху җинтав билән көрүшкинидә хитайдики кишилик һоқуқ вә диний бесим мәсилисини очуқ оттуриға қоюшини тәләп қилди.

Хитайда кишилик һоқуқ давамлиқ дәпсәндә қилиниватиду

Йеғинда сөз қилған, америка дөләт мәҗлиси әзаси вә дөләт мәҗлиси кишилик һоқуқ гурупписиниң рәиси франк волф, америкида бәзи кишиләрниң хитай иқтисадий җәһәттин тәрәққи қилса, хитайдики һакимийәтниң өзгиридиғанлиқиға ишәнгәнликини лекин, бүгүнки вәзийәтниң уларниң чүшәнчисиниң хата икәнликини испатлиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

"Америка хәлқара диний әркинлик комитети әзалири авғуст ейида хитайға қилған зиярити җәрянидики тәкшүрүш нәтиҗисигә қариғанда, хитай һөкүмити уйғурларға, хитайдики християн мухлислириға һәмдә тибәтликләргә қаратқан диний бесимини күчәйтип, уларни түрмигә ташлаш вә уларға тән җазаси бериш қатарлиқ қилмишлирини өзлүксиз давамлаштуриватиду".

Хитайда диний вә сиясий бесим чекидин ашқан

Сөзидә, хитайдики диний вә сиясий бесимниң чекидин ешип кәткәнликини тәкитлигән франк волф, алдимиздики һәптә ичидә хитайни зиярәт қилидиған америка президенти буштин, хитай дөләт рә иси ху җинтав билән учрашқанда, хитайдики кишилик һоқуқ вә диний бесим мәсилисини оттуриға қоюшини тәләп қилип мундақ деди:

"Мән, америка президенти буштин хитай зиярити җәрянида, йошурун әмәс, очуқ ашкара һалда, хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюшини һәмдә америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң доклатида тәкитләнгән мәсилиләрни оттуриға қоюп, хитай һөкүмитигә бу мәсилиләрниң америка үчүн қанчилик муһим икәнликини билдүрүп қоюшини тәләп қилимән".

Хитай террорчилиқни баһанә қилип, уйғурларни бастуриватиду

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң авғуст ейида уйғур аптоном райониға қилған зияритигә қатнашқан комитет әзаси майкәл коромувати йеғинда қилған сөзидә,, хитай һөкүмитиниң хәлқара террорчилиққа қарши урушни баһанә қилип, уйғурларниң диний әркинликини боғуп, уйғурларниң диний паалийәтлирини чәкләватқанлиқини тәкитләп мундақ деди:

Биз уйғур аптоном районидики зияритимиз җәрянида, хитай һөкүмитиниң террорчилиқни баһанә қилип уйғурларни бастуриватқанлиқиниң җанлиқ бир мисалиға шаһид болдуқ. Хитай һөкүмити үрүмчидә айропиландин чүшишимизгә, "әлқаидә тәһдит қилди. Силәргә қарита бир һуҗум елип берилиши мумкин. Шуңа силәрни қоғдаш үчүн алаһидә бихәтәрлик тәдбирлири алдуқ" дәп, бизниң паалийитимизни чәкләшкә, уйғурлар билән учришишимизниң алдини елишқа тиришти. Лекин биз хитай даирилириниң бу сөзлиригә ишәнмидуқ.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң доклатида тәкитлишичә, уйғур аптонум район әмәлдарлири, алтә йилдин бири уйғур елидә мәсчит селишқа рухсәт қилинмиғанлиқини, имамларниң сиясий тәрбийидин өткүзүлгәнликини етирап қилған. Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә тибәтликләргә қаратқан еғир диний бесими вә бу хәлқләрниң кишилик һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши, уйғур аптоном райони вә тибәттә сиясий вәзийәтниң кәскинлишишигә сәвәб болуватқан муһим амилларниң бири һесаблинидикән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети, диний әркинликниң хитайдики вәзийити тоғрисидики доклатини елан қилиштин бурун, уйғурларниң мәниви аниси вә атақлиқ уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир вә шундақла тибәт вәкиллири билән учришиш өткүзүп, уларниң доклат вә доклатта оттуриға қоюлған тәклипләр һәққидики көз қараш вә тәвсийәлирини алди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.