Доктор өмәр қул: шәрқий түркистанлиқлар азадлиққа интилидиған, асарәтни қобул қилмайдиған бир милләт

Доктор өмәр қул: шәрқий түркистанлиқлар азадлиққа интилидиған, асарәтни қобул қилмайдиған бир милләт болғанлиқи үчүн һәқсизлиққа қарши туруш мәҗбурийитини ада қилиш йолида қәтли қилиниватиду, деди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013-01-08
Share
Dr-omer-kul-sozlimekte-305.jpg Доктор өмәр қул уйғурлар тоғрисида соз қилди. 2013-Йили январ, түркийә.
RFA/Arslan

У йәнә, шәрқий түркистандики зулум пәләстиндики зулумдин 10 һәссә артуқ икәнликини, шәрқий түркистан земини хитайниң әмәсликини, шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиш һәр қандақ бир виҗданлиқ инсанниң мәҗбурийити икәнликини оттуриға қойди.

"турандики бичарә вәтән шәрқий түркистан" дегән йиғинда сөз қилған, истанбул университети түркологийә тәтқиқат институтиниң тарих бөлүм оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди мундақ деди: шәрқий түркистан асияниң қәлби,шәрқий түркистан мәсилиси хитайниң бирла мәсилиси әмәс, хитайниң тибәт мәсилиси, ички моңғул мәсилиси, тәйвән мәсилиси вә хоңкоң мәсилиси дегәнгә охшаш мәсилилири бар, бу мәсилиләрниң бири шәрқий түркистан мәсилиси. 1949-Йили хитайда коммунист партийиси һакимийәтни қолға алғандин кейин, гоминдаң һакимийити тәйвәнни мәркәз қилған һалда һакимийитини қоғдап кәлмәктә вә пүтүн хитайға һөкүмранлиқ қилиш өзлириниң қолида икәнликини дава қилиду. Мундақчә ейтқанда, хитай мәсилә көрүлгән бир дөләт.

Вашингтондики уйғурлар 5-июл вәқәсини хатириләп намайиш өткүзди. 2011-Йили 5-июл.
Вашингтондики уйғурлар 5-июл вәқәсини хатириләп намайиш өткүзди. 2011-Йили 5-июл.
RFA

Шәрқий түркистанниң истратегийилик әһмийити

Доктор өмәр қул сөзидә, шәрқий түркистанниң истратегийилик әһмийити тоғрисида тохтилип мундақ деди: шәрқий түркистан хитайниң ғәрбкә чиқиш нуқтиси һесаблиниду, хитай үчүн шәрқий түркистан интайин әһмийәтлик, шуниң үчүн хитай шәрқий түркистанни қолдин беришни һәргиз халимайду. Әгәр шәрқий түркистан хитайниң илкидин чиқип кәтсә, хитай маракко деңиз боғузидин өтүшкә мәҗбур болиду, маракко боғузи 850 километирлиқ бир боғузи болуп, шәрқий түркистан хитайниң илкидин чиқип кәткән тәқдирдә хитай ғәрбкә чиқиш үчүн бу боғуздин өтүшкә мәҗбур болиду. Бу боғуз малайшия вә һиндонезийә оттурисидики бир җуғрапийә вә бәк узақ бир деңиз йоли, шуниң үчүн шәрқий түркистан истратегийә җәһәттә интайин әһмийәтлик.

Шәрқий түркистан хитайниң әмәсликиниң испатлири

Доктор өмәр қул сөзидә йәнә, шәрқий түркистан земини хитайниң әмәсликини тарихи пакитлар испатлайдиғанлиқини тилға елип мундақ деди: хитайлар шәрқий түркистан земинини өзлириниң қәдими юртлиридин бири дәп дава қилиду, әмма биз тарихчилар шуни билимизки, хитайниң қәдими юртлири сәддичин сепилниң ичидики районларни ипадиләйду. Бу мәнада бүгүнки күндә сәддичин сепили шәрқий түркистан җуғрапийә чеграсиниң сиртиға җайлашқан. Уларниң ялғанчи икәнликини сәддичин сепили арқилиқ ипадиләймиз. Шәрқий түркистан земини хитайниң әмәсликини йәнә бир испати, 1863-йили шәрқий түркистан хәлқи азадлиқ һәрикити башлиған болуп, бу һәрикәтбәдәвләтниң башчилиқида мустәқил бир дөләт қуруш билән нәтиҗиләнгән. Әмма хитайниң алдамчилиқи, һийлә-нәйрәңлири билән бу һакимийәт йәнә ағдурулуп ташланған, хитайлар 1884-йили 11-айниң 18-күни хитай парламентниң қарар елиши билән шәрқий түркистан хитайниң 19-өлкиси дәп елан қилған вә шәрқий түркистанниң исмини "шинҗаң" дегән намға өзгәрткән, "шинҗаң" дегән "йеңи қолға кәлтүрүлгән земин" дегән мәнини ипадиләйду, буму шәрқий түркистан земининиң хитайларниң әмәсликини испатлайду. Һазир хитайлар бу исимни қойғанлиқиға пушайман қиливатиду. Чүнки бу исимниң мәниси шәрқий түркистан земининиң хитайлар әмәсликини көрситиду.Биз хитайлардин шуни соришимиз керәкки, әгәр шәрқий түркистан растинила силәрниң қәдими земиниңлар болса, немә үчүн шинҗаң дәп исим қойдуңлар? демәк хитайлар өз-өзини ялғанчи көрситиватиду!

Шәрқий түркистандики зулум пәләстиндики зулумдин 10 һәссә артуқ

Доктор өмәр қул сөзиниң давамида, уйғурларниң һазир дуч келиватқан қийинчилиқлири вә хитайларниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бесим сиясәтлирини аңлатти вә шәрқий түркистандики зулум пәләстиндики зулумдин 10 һәссә артуқ икәнликини ипадиләп мундақ деди: пәләстиндә зулум бар, қәтлиам бар, әмма шәрқий түркистандики зулум пәләстиндики зулумдин 10 һәссә артуқ. Пәләстингә алақидар бир йиғин ечилған һаман нәччә миң инсан хәвәр тапиду, ахбаратчилар, йүзлигән радио-телевизийә қаналлири нәқ мәйдандин хәвәр тарқитиду, әмма шәрқий түркистанда йүз бериватқан вәқә вә һадисиләрни әпсуслинарлиқ билән дуня җамаитигә йетәрлик аңлиталмайватимиз. Түркийидиму буниңға алақидар һеч қандақ бир паалийәт қилалмайватимиз. Шәрқий түркистанға алақидар қилишқа тегишлик хизмәтләрниң 100 дин бириниму қилмайватимиз дәп ойлаймән. Шәрқий түркистандин чиққанлар бир шәкилдә һөр дуняда шәрқий түркистан мәсилисини аңлитишқа ғәйрәт қиливатиду. Әмма шәрқий түркистанда яшаватқанлар буниңдин илгири манҗу императорлуқи вә гоминдаң һакимийити тәрипидин зулум вә бесимларға учриған иди. 1949-Йилдин башлап хитай коммунистларниң зулум вә бесимиға учраватиду.

Шәрқий түркистанлиқлар һәқсизлиққа қарши туруш мәҗбурийитини ада қилиш йолида қәтли қилинди

Шәрқий түркистанлиқлар азадлиққа интилидиған, азадлиқни яхши көридиған, асарәт астида қелишни халимайдиған бир милләт. Шуниң үчүн тарихтин буян азадлиқ һәрикити қилип кәлди. Йеқин тарихқа қарайдиған болсақ, 1990-йили, 1997-йили, 2000-йили вә әң ахирида 2009-йили хитайниң һәқсизлиқлириға қарши күрәш қилди. "һәқсизлиққа қарши сүкүттә қалған инсанлар тилсиз шәйтан" дәйдиған һекмәтлик сөз бар, шәрқий түркистанлиқлар һәқсизлиққа қарши туруш мәҗбурийитини ада қилиш үчүн 2009-йили үрүмчидә қозғалди, нәтиҗидә нәччә миңлиған инсан қәтли қилинди.

Шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиш виҗдани мәҗбурийәт

Доктор өмәр қол сөзиниң ахирида уйғур мәсилисини аңлитиш вә бу мәсилигә көңүл бөлүш һәр қандақ бир виҗданлиқ инсан үчүн бойнидики мәҗбурийәт икәнликини ипадиләп мундақ деди: мән инсанлардин шуни илтимас қилимәнки, шәрқий түркистан мәсилисини өгинәйли вә башқиларға аңлитайли, аилимиздин башлап йеқинлиримизға, әтрапимиздикиләргә шәрқий түркистан мәсилисини аңлитайли,бүгүнки күндә шәрқий түркистанда йүз бериватқан һәқсизлиқлар дуняниң көз алдида болсиму һечким униңға қарши чиқмиди. Мән һәқиқәт билән батилниң оттурисида күрәш қилишқа әқидә бағлиған бир инсанмән, виҗдани бар һәр қандақ бир инсан үчүн шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиш, бу мәсилигә көңүл бөлүш бойнимиздики мәҗбурийәт дәп ойлаймән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт