Дуня ислам җәмийити: үрүмчи вәқәсини асаслиқи уйғурларниң иккинчи тәбиқигә чүшүп қелиши кәлтүрүп чиқарған

Хитайда бир һәптилик зияритини аяғлаштурған дуня ислам конфранси һәйити зиярәт аяғлашқанда мухбирларға баянат берип, үрүмчидә мәйданға кәлгән вәқәни асаслиқ уйғурлар билән башқа етник гуруппиларниң арисидики турмуш сәвийисиниң зор дәриҗидә пәрқ қилидиғанлиқидәк амил кәлтүрүп чиқарған, деди.
Мухбиримиз ирадә
2009.08.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Dunya-Islam-Teshkilati-bash-sekritari-305 5 - Ийул үрүмчи қанлиқ вәқәсидин кейин ислам конфранси тәшкилати баш секритари әкмәләддин иһсаноғли бу ишқа алаһидә әһмийәт берип, үрүмчи вәқәси һәққидә тәпсилий мәлумат елиш үчүн түркийә әнқәрә университетиниң оқутқучиси доктор әркин әмәт әпәндини җиддигә тәклип қилған. Сүрәттә, баш секритар әкмәләддин иһсаноғли әпәнди.
www.oic-oci.org Дин елинди.

Ислам конфранси тәшкилати әзалиридин тәшкилләнгән бу һәйәт үрүмчи вәқәсидин кейин ислам конфранси тәшкилатиниң башлиқи әкмәләддин еһсаноғлиниң йолйоруқи билән вәқә үстидә тәкшүрүш елип бериш шундақла уйғурлар вә хитайдики башқа аз санлиқ мусулманларниң әһвалини көздин кәчүрүш үчүн бейҗиң, үрүмчи вә йинчуән қатарлиқ шәһәрләрдә зиярәттә болған иди.

Җиһан хәвәр агентлиқиниң хәвиридин мәлум болушичә, һәйәт башлиқи қасим әл масри мухбирларға қилған сөзидә хитайға елип барған бу қетимлиқ зияритиниң асаслиқ сәвәбиниң ислам конфранси тәшкилатиниң башлиқи әкмәләддин иһсаноғлиниң йеқинда хитайға қилидиған зиярити алдида тәйярлиқ хизмәтлирини қилиш билән бирликтә 5 ‏- июл үрүмчидә мәйданға кәлгән вәқәләрдин кейинки уйғурлар вә башқа аз санлиқ мусулманларниң әһвалини тәкшүрүш икәнликини ейтқан.

Мәлум болушичә, һәйәт зиярәт җәрянида хитай ташқи ишлар министирлиқи шәрқий асия вә шималий африқа етник вә дини мунасивәтләр комитети әмәлдарлири билән көрүшкән болуп, учришишта икки тәрәп үрүмчи вәқәси вә уйғурлар шундақла хитайдики дини әркинлик мәсилиси қатарлиқ темиларда сөһбәт елип барған. Сөһбәттә ислам конфранси өзлириниң уйғур мусулманлириниң әһвалиға интайин көңүл бөлидиғанлиқини билдүргән, хитай даирилириму хитайниң ислам дөләтлири билән болған мунасивәтни тәрәққи қилдурушни арзу қилидиғанлиқини оттуриға қойған. Һәйәт үрүмчигә йетип кәлгәндин кейин, үрүмчидики һөкүмәт даирилири биләнму учрашқан вә шундақла үрүмчи вәқәсигә аит көргәзмини зиярәт қилған. Улар үрүмчи зияритини аяғлаштурғандин кейин йәнә, хитайдики мусулманлар бир қәдәр көп олтурақлашқан ниңшя хуйзу аптоном райониниң мәркизи йинчуәнниму зиярәт қилған.

Қасим әл масри мухбирларниң үрүмчи вәқәси һәққидә сориған соалиға, "биз хитай даирилири билән үрүмчи вәқәси һәққидә сөһбәтләштуқ. Уйғур хәлқиниң тенч йосунда намайиш қилишиниң һәқиқий сәвәблири бар. Мениң қаришимчә, буниң асаслиқ сәвәби уйғурлар билән райондики башқа етник гуруппиларниң турмуш сәвийисидә зор пәрқниң мәвҗут болушидур," дәп җаваб бәргән. Қасим әл масири сөзини йәнә мундақ давам қилған: "хитай даирилири бу вәқәни 'үч хил күчләр' дәп атаватқан террорчи, бөлгүнчи вә радикал динчи гуруппиларниң қилғанлиқини илгири сүрүватиду. Биз бу күчләрниң вәқәдә қоли барлиқини тамамән инкар қилмаймиз. Әмма буни дәпла вәқәгә сәвәб болған һәқиқий амилларни тамамән йоққа чиқиришқа болмайду. Биз буни хитай даирилиригиму дедуқ, уйғурларниң мәсилилириниң вәқәниң асаслиқ сәвәби икәнлики бир һәқиқәт".

Ислам конфранси һәйииـти башлиқи қасим әл масриниң билдүрүшичә йәнә, у үрүмчи вәқәси һәққидә өзиниң һес қилғанлирини йәни уйғурларниң турмуш сәвийисиниң райондики башқа милләтләрдин көрүнәрлик һалда төвәнликиниң вәқәниң асаслиқ сәвәби икәнликини оттуриға қоюши билән хитай даирилириму буни қобул қилған.

Әл масри бу һәқтә мухбирларға: "мән интайин хушаллиқ билән шуни дейәләймәнки, биз бу мәсилини оттуриға қойғандин кейин хитай даирилириму мушундақ бир мәсилиниң барлиқини қобул қилди. Улар буниң хитайдики тез тәрәққиятниң мәнпий нәтиҗилири икәнликини, уйғур районидила әмәс, бәлки хитайниң башқа районлиридиму турмуш сәвийә пәрқиниң мәвҗутлуқини, хитай һөкүмитиниңму һазир бу мәсилини һәл қилишниң йоллирини издәватқанлиқини деди," дегән.

Ислам конфранси тәшкилати башлиқи әкмәләддин иһсаноғлиниң мусулман аз санлиқ милләтләр ишлири мәслиһәтчиси болған қасим әл масири йәнә мухбирниң хитайдики дини ишлар мәсилиси тоғрисида сориған соалиға җаваб берип: " биз бу мәсилини хитай рәһбәрлири билән очуқ-ашкарә һалда сөзләштуқ, биз қолимиздики хитайда диний бесимниң барлиқиға даир пакитларни оттуриға қойдуқ. Шәхсән мән өзәмму ниңшядики диний вәзийәтниң үрүмчигә қариғанда көп әркинликини һес қилдим" дегән. У йәнә, хитай даирилириниң ислам конфранси билән мунасиивәтлирини давамлиқ һалда тәрәққи қилдурушни арзу қилидиғанлиқини ипадә қилғанлиқини ейтқан.

Җиһан хәвәр агентлиқиниң мәлум қилишичә, бу һәйәт бейҗиңда ислам конфрансиға әза дөләтләрниң бейҗиңда турушлуқ әлчилирини чақиртип йиғин ачқан вә йәкшәнбә күни ахшам саәтлиридә бир һәптилик зияритини аяғлаштуруп хитайдин айрилған.

Дуня ислам конфранси тәшкилати үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейинму вәқә һәққидә интайин очуқ позитсийә билдүрүп вәқәни хитайниң уйғурларға қиливатқан зулуми кәлтүрүп чиқарди, дегән вә хитай һөкүмитигә үрүмчигә берип тәкшүрүш елип беришни халайдиғанлиқини оттуриға қойған иди. Ислам конфрансиниң бу тәлипи билән хитай уларни тәклип қилған иди.

Ислам конфрансиниң бир һәптилик зиярәттин кейин үрүмчи вәқәси һәққидә қилған сөзлири уйғурлар тәрипидин қарши елинди. Чүнки хитай телевизийә қаналлири давамлиқ һалда "ислам конфранси үрүмчи вәқәсидә бизни қоллиди, бизниң алған тәдбирлиримизниң һәқлиқ болғанлиқини оттуриға қойди" дегәндәк тәшвиқатларни қилған иди. Әмма һәйәт башлиқи қасим әл масриниң зиярәттин кейин бәргән бу баянатлири хитай мәтбуатлири тәшвиқ қилғанниң тамамән әксичә болуп чиқти.

Җиһан хәвәр агинтлиқиниң мәлуматиға қариғанда, мәзкур һәйәт бу зиярәт һәққидә рәсмий бир доклат тәйярлайдикән.
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.