'Зомигәр дөләтләрдин қоғдап қалидиған бирдинбир күч -- америка'

Йеқинқи йиллардин буян "хитай йеқин кәлгүсидә америкидин ешип кетиду" дегән пикир еқими анда - санда көрүнүшкә башлиған иди. Һалбуки, мутәхәссисләр буниң техи мумкин әмәсликини илгири сүрди.
Мухбиримиз җүмә
2010-06-22
Share
Amerika-5-prezidenti-305 Барак обама президентлиқ қәсәмйатидин бир нәччә күн бурун, президент бушниң тәклипи билән ақ сарайда башқа һайат сабиқ президентләр билән биргә йиғилишта болиду.
AFP Photo

Дөләт хәвпсизлик тәтқиқатчиси макс бут әпәнди бу һәқтики пикирләрниң қоллиғучилиридин биридур. У, йеқинда язған "америка чөкүватамду? яқ. Бу, бүгүнки дуняда техи мумкин әмәс" дегән мақалисидә нөвәттә америкиниң йәнила дәриҗидин ташқири дөләт икәнликини илгири сүргән. Истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәмму юқириқи пикирни қоллайдиғанлиқини оттуриға қойди.

"Америка чөкүватамду? яқ. Бу, бүгүнки дуняда техи мумкин әмәс" намлиқ мақалә 31 - май "лос анҗилис вақти гезити" дә баш мақалә сүпитидә берилди.

Мақалә аптори макс бут әпәнди нюйорктики ташқи мунасивәтләр кеңишидә ишләйдиған алий тәтқиқатчи. У, асаслиқи дөләт хәвпсизликигә аит тәтқиқат билән шуғуллиниду. У йәнә, "вашингтон почтиси", "лос анҗилис вақти" вә "ню -йорк вақти" қатарлиқ гезитләрниң сәһипә язғучиси.

У, бу мақалисидә алди билән америкиниң башқилар көрсәткәндәк чекиниватқан дөләт әмәсликини кесип ейтқан вә дуняниң америкиға тәвә икки муһим җуғрапийилик қоманданлиқ штаби - мәркизий қоманданлиқ штаби вә тинч окян қоманданлиқ шитабидин ибарәт икки штаб бойичә бөлүнгәнликини көрсәткән. У мундақ язған: " бу йәрдә франсийә, һиндистан яки бразилийиниң буниңға тәң келидиған базиси йоқ. Һәтта хитайниңму һәм шундақ. Пүтүн дуня характерлик мәсилиләрдә америка әскәрлириниң һәл қилғуч рол ойнайдиғанлиқини көп муназирисизла һес қилғили болиду. Униңдин башқа америкиниң һәрбий база тори германийидин, японийигичә болған дөләтләрдики 700 җайға таралған."
 
Бу һәқтә истратегийә мутәхәссиси, түркийә һаҗи төпә университетиниң дотсенти доктур әркин әкрәмму охшаш пикрини оттуриға қойди. Униң қаришичә, "хитай пәқәт иқтисадий игиликидики тәрәққияти биләнла америкиниң орнини басиду" дейиш тоғра әмәс икән.

"Лос анҗилис вақти гезити" дә бесилған "америка чөкүватамду? яқ. Бу, бүгүнки дуняда техи мумкин әмәс" намлиқ мақалидә көрситишичә, гәрчә оттура шәрқ әллиридә америкиға қарши пикир еқими мәвҗут болсиму, әрәб деңизи қолтуқидики көпинчә әрәб әллири өз дөләтлири ичидә америка һәрбий базилириға орун бәргән.

Мақалидә мундақ дейилгән: "бу дөләтләр йүксиливатқан иранниң тәһдитидин қорқиду вә пәқәт америка қошма штатлириниңла өзлирини қоғдиялайдиғанлиқини билиду. Улар хитай билән муамилә қилиштин хош болисиму, хитай азадлиқ армийисиниң өзлирини иранниң тәһдитидин қоғдап қалидиғанлиқиға ишиниш һечқандақ бир султан яки шәйхниң хиялидин кәчкән әмәс."

Әркин әкрәмму бу һәқтә тохтилип нурғун дөләтләрниң хитайдики чоң базар сәвәбидинла хитай билән яхши мунасивәт орнатқанлиқини, әмма дөләт бихәтәрлики җәһәттә хитайға ишәнмәйдиғанлиқини көрсәтти.

Мақалидә көрситишичә, хитайниң шәрқтики қошнилириму оттура шәрқ әллиригә охшаш хитай билән сода мунасивәтлирини илгири сүргән болсиму, улар хитайниң мәзкур районда зомигәр дөләткә айлинишидин интайин еһтият қилидикән. Һәтта америка билән соқуш қилған вйетнамму "бейҗиңға қарши туруш үчүн вашингтон билән йеқин мунасивәт орнитишқа қизғин" икән.

Мақалидә көрситишичә йәнә, хитай җәнубий корийиниң әң чоң сода шерики икән. Шундақтиму җәнубий корийә пәқәт америка қошма штатлирила ядро қорали бар шималий корийини тосуп қалалайду, дәп тонуйдикән. Аптор мундақ язиду: "шуңлашқа дуняда әң зор һәрбий қошунға игә болған җәнубий корийә йәнә 28 миң америка әскириниң корийә земинида турушини қизғин қарши алиду. Һәтта улар уруш мәзгилидә пүтүн армийисиниң қоманданлиқ һоқуқини америка генераллириға тапшуриду."
 
Аптор мақалисидә йәнә, "кувәйтлик, косовалиқ вә санақсиз башқилар нәччә он йилдин бери америкиниң қудритиниң, әркинлик вә гүллинишниң дунядики әң есил капаләтчиси, дегән тонушқа кәлди" дәп көрсәткән.

Аптор мақалисиниң ахирида, америкидики иқтисадий мәсилә, дөләт қәрзиниң еғир болуши, һәрбий селинминиң кемийиши сәвәблик бәзи әнсирәшләр оттуриға чиқиватқан болсиму, америкиниң йәнила " илгири көрүлүп бақмиған дәриҗидә тәсир йәткүзүш иқтидариға игә" икәнликини, нурғунлиған дөләтләрниң өз районидики зомигәр дөләтләрдин өзлирини қоғдап қалидиған бирдинбир күч - америка дәп ишинидиғанлиқини көрсәткән.

Әркин әкрәмниң бу һәқтики қарашлириму юқириқи мақалидә илгири сүрүлгән пикирләргә асасән охшаш.

Мақалә мундақ аяғлашқан: "улар биздин нәпрәтлиниши мумкин, лекин улар өз қошнилиридин қорқиду. Мана бу, бизниң дунядики дәриҗидин ташқири қудрәтлик дөләтлик орнимизни негизлик қоллаш асаси билән тәминләп туриду."

Доктур әркин әкрәм әпәнди хитайниң омумий вәзийити вә әтрапидики қошнилири қатарлиқ амиллар хитайниң дәриҗидин ташиқи күч болуш чүшини әмәлгә ашурмайду дегән пикирни илгири сүрди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт