D u q xitayning 'shinjang aq tashliq kitabi'ni eyiblidi

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi, xitay hökümiti 21 - séntebir élan qilghan, "shinjangning tereqqiyati we algha bésishi" dégen mawzudiki aq tashliq kitabidiki mezmunlargha inkas qayturup, xitay hökümitining Uyghur élining tereqqiy qilalmasliqini, bu 60 yildin buyan Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitidiki nuqsanlardin izdimestin, mes'uliyetni chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirigha artip, jawabkarliqtin özini qachuruwatqanliqini eyiblidi.
Muxbirimiz mihriban
2009.09.23
xitay-puqrasi-qolida-qatilliq-qorali-305 7 ‏- Iyul, seyshenbe küni, bir qanche ming etrapidiki xitay, qollirida kaltek - chomaq we gürjek kötürgen halda, ürümchining kochilirida körgenla uyghurni urup öltürgen we yaridar qilghan, shundaqla, ürümchidiki bir nechche meschitni weyran qilghan. Sürette, namelum bir xitay qolida, tikenlik tigh we süretke élish kamirasi bilen.
Youtube Din élindi.

Xitay hökümiti 21 - séntebir küni " shinjang aq tashliq kitabi"ni élan qilip, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirini" Uyghur aptonom rayonining muqim tereqqiy qilishigha tosqunluq qildi," dep eyibligen idi.

Xitay dölet kabinétining axbarat ishxanisi düshenbe küni élan qilghan "shinjangning tereqqiyati we algha bésishi" dégen mawzudiki aq tashliq kitabta Uyghur élining tereqqiy qilalmasliqidiki sewebni sherqiy türkistan herikitige artqan bolup, sherqiy türkistan küchlirining rayondiki herikiti "shinjang iqtisadining tereqqiyatini qiyinlashturghanliqi", "meblegh sélishqa tosalghu" bolghanliqini ilgiri sürgen idi.

Aq tashliq kitabta, ürümchide yüz bergen 5 ‏ - iyuldiki weqeni, chégra ichi - sirtidiki "térrorchilar küchler, bölgünchiler we radikal küchler" ning pilanlishi hem uyushturushidiki "jem'iyet muqimliqi we ijtima'iy tertipke éghir derijide buzghunchiliq qilish herikiti" dep eyiblep, weqening "milliy we diniy sewebi"ge da'ir amillarni inkar qilghan idi.
 
Dilshat rishit aq tashliq kitabta ipadilen'gen mezmun heqqide toxtilip, xitayning 5 - iyul weqesidin kéyin mushundaq mezmundiki bir kitabni élan qilishi, xitay da'irilirining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan milliy siyasitidiki xataliqlarni tüzitish yaki oylinish niyiti yoqlighini körsitidighanliqi, xitay hökümiti bu 60 yil jeryanida Uyghurlar üstidin üzlüksiz halda basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqi üchün, yerlik Uyghur xelqining bügünkidek naraziliq heriketliri kélip chiqqanliqini, shunga xitay hökümiti mesilining yiltizini awwal öz hökümranliqi jeryanidiki xata siyasitidin izdishi kéreklikini tekitlidi. Dilshat rishit sözide yene, eger xitayning xataliqini tüzitish niyiti bolsa, mesilige yalghuz öz nuqti'inezirini chiqish qilmaydighanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti aq tashliq kitabta 11 ‏ - séntebir weqesidin buyan da'im tekitlep kéliwatqan "sherqiy türkistan küchliri"ge da'ir tenqidini yene tekrarlap, sherqiy türkistan küchlirining rayonda élip barghan hujumlirining "shinjang" iqtisadigha tesir qilghanliqini ilgiri sürgen.

Aq tashliq kitabning bu heqtiki bir abzisida mundaq déyilidu: " kona junggodin qélip qalghan sherqiy türkistan küchliri shinjangning iqtisadi tereqqiyatigha éghir derijide kashila we buzghunchiliq élip kélip, chet'el meblighining chékinip chiqishini, shu jaydiki sayahet ishlirining biwasite zerbige uchrishini keltürüp chiqardi. Bu zor miqdardiki adem küchi, maddiy küch we maliye küchining térrorizmgha qarshi turushqa serp qilinip, bayliqning tarqilip kétishi, shinjangni xelq'aragha tutashturush qurulushi we tashqi sodigha éghir derijide tesir körsetti. Shinjangning tashqi munasiwitige éghir derijide buzghunchiliq qildi."

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi, bu mesilige nisbeten öz qarishini bayan qilip, xitay hökümitining sherqiy türkistanning tereqqiy qilmasliqidiki mes'uliyetni dunya Uyghur qurultiyigha artip qoyushi, Uyghur élidiki ijtima'iy ziddiyet we muqimsizliq amillirining hemmini chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirigha dönggishining bimenilik ikenlikini, rayondiki nurghun mesililerni xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti keltürüp chiqiriwatqanliqini bildürdi.
 
Xitay hökümiti aq tashliq kitabta, Uyghur aptonom rayonida, Uyghurlarning diniy we medeniyet miraslirining qoghdiliwatqanliqini, meschit we qurulushlarning yéngilan'ghanliqini, Uyghur tilining qoghdiliwatqanliqini ilgiri sürgen. Dilshat rishit ependi, xitay hökümitining bu yillarda Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan, étiqat, örp - adet, til we medeniyet jehettiki türlük assimilyatsiye siyasetliri, yerlik Uyghurlarning naraziliqini keltürüp chiqarghanliqini, nöwette Uyghurlarning hetta özining milliy kimlikinimu saqlap qélish imtiyazidin ayrilip qéliwatqanliqini bayan qildi.

Xitay hökümiti aq tashliq kitabta, hökümetning bu 60 yil jeryanida Uyghur aptonom rayonigha zor kölemde meblegh sélip, Uyghur aptonom rayonini üzlüksiz tereqqiy qildurup kéliwatqanliqini, hazir Uyghur aptonom rayonida zor özgirish we tereqqiyatlarning qolgha kelgenlikini, emma chet'ellerdiki bölgünchi küchlerning Uyghurlargha qarita qutratquluq xaraktérdiki teshwiqatlarni élip bérip, bu rayonning muqimsizliqini keltürüp chiqiriwatqanliqini bayan qilghan idi.

Biraq, dilshat rishit ependi bolsa, xitay hökümitining sherqiy türkistan'gha salghan meblighi emeliyette xitay köchmenlirini menpe'etdar qilip kéliwatqanliqi, ulargha alahide imtiyaz bériliwatqanliqini, yerlik millet hésablinidighan Uyghurlarning bolsa öz yurtidimu chetke qéqilip, ishsizliq we namratliq ichide tirkishiwatqanliqini, bu xil ehwalda elwette Uyghurlarning naraziliqi kélip chiqidighanliqini,eger bu xil bu ehwalgha xatime bérilmise, Uyghurlarning kishilik heq - hoquqliri kapaletlendürülmise, xitay köchmenlirini sherqi türkistan zéminigha köchürüsh toxtitilmisa, xitay bilen Uyghurlar arisidiki ziddiyetning yumshimaydighanliqini, Uyghur xelqining naraziliqining toxtimaydighanliqini, bundin kéyinki weziyetning belkim téximu keskin bolishi mumkinlikini bildürdi.

Xitayning Uyghur élidiki milliy siyasiti, 5 ‏ - iyul weqesidin burunla Uyghurlar we xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrap kéliwatqan idi. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, béyjing hökümitini Uyghurlarning diniy we medeniyet kimlikige chéqilip, bu rayon'gha köplep xitay köchmenlirini köchürüp kélip, yerlik Uyghur qatarliq milletlerning yashash muhitining barghanche tariyip kétip,' Uyghurlar arisida ishsizliq we namratliqning yamrap kétiwatqanliqini, yerlik xelq bolghan Uyghurlarning bu rayonning bayliqliridin behrimen bolalmaywatqanliqini, namratliq ichide yashawatqanliqini ilgiri sürgen idi. Xelq'ara teshkilatlar yene xitay hökümitining Uyghur elide yürgüzüwatqan qattiq qol siyasitini eyiblep, béyjing hökümitining bixeterlik jehettiki tehditni köptürüp, Uyghurlarni basturushtiki bahane seweb qiliwatqanliqini eyibligen idi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi amérika awazi radi'o istansisining ziyaritini qobul qilghininimu, xitay hökümiti élan qilghan "shinjang aq tashliq kitabi" heqqide toxtilip, xitay hökümitining mushundaq bir shara'itta bu kitabni élan qilishi, xitay kommunist partiyisi hakimiyet yürgüzüwatqan 60 yildin buyan Uyghurlar we bashqa milletler üstidin yürgüzüwatqan milliy siyasitidiki meghlubiyitini yoshurushtin bashqa nerse emes dep tekitligen idi.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.