Истанбулда "навайи дәвридики түрк тарихи вә навайиниң түркчиси" намлиқ йиғин өткүзүлди

2011-Йили 1‏-айниң 22‏-күни түрк дуняси тәтқиқат вәхпиниң уюштуруши билән истанбул университети явруасия институтида "навайи дәвридики түрк тарихи вә навайиниң түркчиси" намлиқ йиғин өткүзүлди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2011-01-25
Share
alishir-nawayi-yighini2-305.jpg Истанбулда "навайи дәвридики түрк тарихи вә навайиниң түркчиси" намлиқ йиғин өткүзүлди. 2011-Йили 22-январ.
RFA/Arslan
Йиғинға истанбул университетиниң оқутқучи-оқуғучилири, түрк дуняси тәтқиқатчилири, доктор, профессорлар болуп көп санда киши қатнашти.

Йиғин истиқлал марши оқуш билән башланди, йиғинда түрк дуняси тәтқиқат вәхпиниң рәиси профессор туран язған әпәнди ечилиш нотини сөзлиди. Йиғинда түркийә мимар синан университетиниң оқутқучиси уйғуршунас профессор гүлчин чандарлиоғлу. Бәйкәнт университети тил -әдәбият факултетиниң оқутқучиси профессор метин қараөрс әпәнди, түрк дунясиниң мәшһур шаири вә дөләт әрбаби әлишир навайиниң һаят иш излири, әлишир навайи дәвридики түрк тарихи шундақла шу дәврдики түрк тили һәққидә муһим сөз қилди.

Йиғинда түрк дуняси тәтқиқат вәхпиниң рәиси профессор туран язған әпәнди сөз қилип мундақ деди:
Бүгүнки тема бизниң тарихимиз үчүн интайин әһмийәтлик, әлишир навайини вә әлишир навайиниң дәвриниң тарихини хатириләш билән, бизниң тарихимизниң муһим нуқтилириниң түркләр тәрипидин контрол қилинған дәврләр 1500 вә 1500 йилларда дунядики әң күчлүк дөләтләрниң түркләрниң дөлити икәнликини көрсәтмәктә, шуниң үчүн бизләргә тосалғу қоюшқа урунмақта. Шуниң үчүн әрмәнләргә ярдәм қиливатиду, шуниң үчүн әзәрбәйҗан земинлирини көзимизгә тикилип туруп әрмәнләргә ишғал қилдурди. Шуниң үчүн шәрқий түркистанда хитайлар көзимизгә тикилип туруп ассимилятсийә қиливатиду. Бизниң нә авазимиз нә нидамиз чиқмиди. Бу вәқәләр йүз бериватса бизниң түрк пәрзәнтлиримиз булардин хәвәрсиз қалди, хәвәр тапқанлар болса бу немә үчүн дәп соал сораш күчигә игә әмәс. У чүшәнчигә игә әмәс, у чүшәнчидин мәһрум һалда йетиштүрүлди. Бу ечинишлиқ вәзийәткә хатимә бериш үчүн бу мунбәрни, бу хил мәзмунларни оттуриға қоюш үчүн қоллиниш мәҗбурийитимиз бар. Бүгүнки күндә бу сәвәбтин вәзипә өтәватқан қериндашлиримиз болған бизниң җан-җигәр қериндашлиримиз, түркчиниң вә түрк тарихиниң һармас җәңчилири, һармас қаравуллири, һармас муҗаһидлири, һармас алимлириға түрк дуняси намида тәшәккүр ейтимән.

alishir-nawayi-yighini1-385.jpg
Истанбулда "навайи дәвридики түрк тарихи вә навайиниң түркчиси" намлиқ йиғин өткүзүлди. 2011-Йили 22-январ.
RFA/Arslan
Бүгүнки тема бизниң тарихимиз үчүн интайин әһмийәтлик, удәврдики түрк тарихини хатириләштә пайда бар, у дәврниң түрк тили шәрқий түрк тилиниң кәң тарқилиши әң муһим болған, чүнки у кәң тарқилиш тил бирлики демәктур, бүгүн мәһрум болған вә қәстән бир шәкилдә қолимиздин тартивелинған тил бирликини йеңидин қуруш үчүн 1990-йилдин етибарән уруш мәйданиға кирдуқ. Бүгүнки күндә 30 кирил йезиқи вә 8 латин йезиқи бар түрк тилида, шу сәвәбтин тил бирлики пурситимиз йоқ қилинди. Руслар буни билип қәстән шундақ қилди. Һәр бир түрк хәлқигә айрим-айрим тил-йезиқ бериш билән бир-бири билән сөзлишишни чәклиди. Бир-бириниң китаблирини оқушқа чәклимә қойди.

Дуняда һечқандақ бир тилниң икки хил йезиқи болмайду, әмма әпсуслинарлиқ билән 500 милйон инсан сөзлишидиған вә 250 милйон инсанниң ана тили болған түрк тили вә тарихниң әң қәдими дәврдин бүгүнгичә кәлгән түрк тили бүгүн 38 хил һәрп билән оқулуп йезилиду. Бу пүтүнлүккә беқиш җәһәттин интайин муһим, миллитимизгиму пүтүнлишиш җәһәттә беқиш керәк. Бу җәһәттә бәк көп зәрбигә учридуқ. Өзбек, түркмән, қирғиз, қазақ дәп, ғәрбий түркистан вә шәрқий түркистан дәп икки парчиға айриди. Сбирийидә қалған түркләрни бөлүп парчилап нопуслири йоқ қилинди..

Йиғинда түркийә мимар синан университетиниң оқутқучиси уйғуршунас профессор гүлчин чандарлиоғлу әлишир навайи вә униң дәврдики түрк тарихи һәққидә сөз қилип мундақ деди: әлишир навайини бирликтә хатириләватимиз, әлишир навайи 1441-йилидин 1501-йил арисида яшиди. Бу дәврдә төмүрләр дәври иди, йәни төмүрләр сиясий һакимийәтни қолға алған бир дәвр иди. Бу дәврдики навайи түрк әдәбиятиниң чағатай тилиниң үстүнлүкини көрситиш вә һәм тилда вә тарихта миллий туйғулирини күчләндүрүш мәқситидә шеирлар язған вә навайниң миллий туйғулири у дәврдики сиясий тарихни тәсиргә учратқанлиқини һәммимиз билимиз, навайиниң тәсирини анатолийидики язғучи, шаирлиримиздиму учритимиз.

Түркистан вә түркийә дегән аталғу бизниң өзимиз ясап чиққан бир исим әмәс, бизанс вә слам мәнбә тарихлиридики хәритиләрдә давамлиқ түркийә вә түркистан дегән исимларни учритимиз. Заманниң өтиши вә дәврниң өзгириши билән бу аталғулар шәрқтин ғәрбкә қарап орун алмаштурди.Түркийә улуғ түркистан йәни түркләр яшайдиған район дегән минани ипадиләп кәлди. Буларни биз ясап чиқмидуқ. Уни тарихчилар язди.

Мән бир тарихчи болғанлиқим үчүн шуни мисал қилимән, тарихта хитайлиқ яки хитай миллити дәп аталған бир милләт йоқ. Улар бир-биригә охшимиған инсанлардин тәркиб тапқан хәлқ. Хитайлар өзлирини җуңго-оттура мәмликәт йәни дуняниң мәркизи дәп атайду, уларниң пәлсәпилиридә, биз дуняниң мәркизи, дуняни биз идарә қилимиз дәп қарайду. Хитайлар өзлирини җуңго рен йәни оттура мәмликәт адими, инсани йәни пуқраси дәп атайду, уларниң милләт болуп тәшкиллиниши ғәрбниң мәҗбурлиши билән болған, хитайчини тәрҗимә қилған һаман улар оттура мәмликәт пуқраси дегән минани ипадиләйду.
Гүлчин чандарлиоғлу сөзидә йәнә уйғурлар һәққидә тохтилип мундақ деди:
Һәммиңларға мәлум болғандәк, мән бир уйғур тарихи мутәхәссиси, шу сәвәбтин бүгүнки шәрқий түркистандики уйғурларни бәк яхши билимән. Шәрқий түркистан дегән районға хитайлар шинҗаң дегән исимни қойди, хитайлар түркийә қатарлиқ пүткүл дөләтләргә шәрқий түркистанни у исим билән аташқа бесим қиливатиду, әң диққәт қилидиған болсақ, шинҗаң дегән сөз йеңи өлкә, йеңидин ишғал қилинған район дегән минани ипадиләйду, шәрқий түркистанға барған заман у йәрдики вивиска -тахтиларда һәм хитайчә һәм уйғур йезиқида шинҗаң уйғур аптоном райони дәп йезилиду, әмма мән бу йәрдә әркин бир шәкилдә шәрқий түркистан дәп атисамму, бизниң һөкүмитимиз рәсмий йезиқларда шинҗаң уйғур аптоном райони дәп язиду, әмма мән уйғур аптоном райони дәп язимән. Шинҗаң сөзини қолланмаймән. Улар сиясәт ишләтсә, бизму сиясий муамилә қилимиз. Мениң бу йиғинда уйғурлар һәққидә көп сөзлишимниң сәвәби, әлишир навайи уйғур түрклиридин болғанлиқи үчүн мән уйғурлар һәққидә көп тохталдим.

Йиғинда йәнә бәйкәнт университети тил -әдәбият факултетиниң оқутқучиси профессор метин қараөрс әпәнди сөз қилип мундақ деди:
Әлишир навайи 1441-йили туғулған вә 1501-йили 2-айниң 3-күни һиратта вапат болған. Әлишир навайи 60 йил өмүр көргән, ғәрбий түркистанниң бүгүнки афғанистан районида яшиған, 15-әсирниң иккинчи йеримида султан һүсәйин байқара дәвридә һират султанлиқида яшиған, 60 йиллиқ бир өмүр нормал, әмма бир аз қисқа, әмма бүйүк ишларни вуҗудқа чиқарған бир өмүр. Түрк тил әдәбиятида, бир фузули түрк әдәбияти бар, бир навайи түрк әдәбияти бар, 14-вә 15-әсир түрк дунясиниң тил вә әдәбиятта алтун дәври иди. Навайи йетишкән дәврдә һират вә сәмәрқәнт илим-мәрипәт мәркизи иди. Навайи мушундақ бир мәрипәт бөшүкидә йетишти. Навайи у дәврниң һөкүмдари болған султан һүсәйин байқара билән биргә йетишкән вә әрәб вә парс тилини мукәммәл өгәнгән. Түрк әдәбиятида тунҗи шеир тәзкирисини язған әлишир навайидур. Униң тарих, тәсәввуп вә шәриәткә алақидар әсәрлири мәвҗут. Әлишир навайи бүйүк бир дөләт әрбаби вә юқири мәртивилик бир инсан. Әлишир навайи шәрқий түркистан түркчисиниң бүйүк шаири. Навайи түрк тил-әдәбиятни тәкәммул етиш үчүн чоң бир тиришчанлиқ көрсәткән. Мәһмут қәшқири әрәб тилиниң тәсири астида қалған түрк тилини қоғдаш үчүн түркий тиллар диванини йезип түрк тилини әрәбләргә өгитиш үчүн язди. Әлишир навайи түрк тил-әдәбиятини фарс тилиниң тәсиридин қутқузуш үчүн түрк тилида шеир йезишқа башлиған. Түрк тилини фарс тилиниң тәсиридин сақлаш үчүн шеир йезиштин ваз кечип тилшунаслиқ һәққидә тәтқиқат елип барған вә түрк тарихиниң надир әсири муһакимәтул лоғәтәйн дегән мәшһур китабни язған.

Мәшһур шаирниң түркчә вә парсчә диванлири, қириқ һәдис вә муһакимәтул лоғәтәйн қатарлиқлардин сирт, мәснәвиләрни өз ичигә алған 30 парчиға йеқин әсири барлиқи мәлум. Бу йил йәни 2011-йили әлишир навайиниң туғулғанлиқиниң 570-йили һесаблиниду.Йиғинда, әлишир навайиниң пүтүн түрк дунясиниң ортақ абидиси икәнлики алаһидә тәкитләнди.
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт