Әлишир навайиниң туғулғанлиқиниң 570‏-йили мунасивити билән истанбулда хәлқаралиқ муһакимә йиғини өткүзүлди

Мәшһур уйғур шаири вә әдәбиятчи әлишир навайиниң туғулғанлиқиниң 570-йили мунасивити билән “явро-асияға тәсир көрсәткән шәхсләр” намлиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012.02.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yawro-asiyagha-tesir-korsetken-shexs-305.jpg Әлишир навайиниң туғулғанлиқиниң 570-йили мунасивити билән ечилған “явро-асияға тәсир көрсәткән шәхсләр” намлиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2012-Йили 24-феврал, түркийә.
RFA/Arslan

Истанбул фатиһ университети һазирқи заман түрк шевилири вә әдәбияти бөлүминиң уюштуруши билән ечилған бу йиғинға, қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, түркмәнистан, әзәрбәйҗан, иран, афғанистан, пакистан вә уйғур ели қатарлиқ оттура асияниң охшимиған дөләт һәм районлиридин кәлгән көп санда язғучи-шаирлар, тәтқиқатчилар вә тил-әдәбият оқутқучилири болуп көп санда киши қатнашти.

Бу йиғинға уйғурларға вакалитән, ләнҗу милләтләр университетиниң оқутқучиси доктор осман җүмә әпәнди, мәркизи милләтләр университетиниң оқутқучиси доктор нургүл турсун ханим қатарлиқлар қатнашти вә йиғинда өзлири тәйярлап кәлгән илмий мақалилирини оқуп өтти.

yawro-asiyagha-tesir-korsetken-shexs1-385.jpg
Әлишир навайиниң туғулғанлиқиниң 570-йили мунасивити билән ечилған “явро-асияға тәсир көрсәткән шәхсләр” намлиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2012-Йили 24-феврал, түркийә.
RFA/Arslan

Бу илмий муһакимә йиғинини, түркийиниң тика йәни ‏(түрк һәмкарлиқ идариси), өзбекистанниң истанбулда турушлуқ баш консулханиси қатарлиқ идарә-органлар һәр җәһәттин қоллап қуввәтлигән.

Бу йиғин 2012‏-йили 2-айниң 24-күни истанбулниң хадимкөй райониға җайлашқан фатиһ университетиниң йиғин залида башланди. Икки күн давам қилған бу йиғинниң ечилиши мурасимида, фатиһ университетиниң оқутқучиси доктор йүсүп четиндағ әпәнди мундақ деди:
“әлишир навайи бизни бирләштүриду вә түркийә-өзбекистан мунасивәтлирини күчәйтиду һәм түркийә билән оттура асия мунасивәтлирини күчләндүридиған, бирләштүридиған наһайити муһим бир шәхс.”

Йиғинда йәнә түркийә җумһурийити баш секретари профессор мустафа исәнли сөз қилип, әлишир навайиниң пәқәт шаир болупла қалмастин бәлки бир дөләт әрбаби икәнликини билдүрди. Әлишир навайиниң түрк дунясида тәсирлик бир исим икәнликини ипадилигән мустафа исән әпәнди, бүгүнки күндиму түрк дунясини йеңидин уюлташтәк бир йәргә җәм қилишта муһим рол ойнайдиған шәхсләрдин бири икәнликини ипадилиди.

Мустафа исән әпәнди сөзидә йәнә, шаир әлишир навайиниң афғанистандики қәбрисини қайтидин ясаш тоғрисида узун замандин буян мунасивәтлик орунлар билән сөзлишип келиватқанлиқини, бу һәқтә һеч қандақ мәсилә йоқлуқини, әмма у районниң бихәтәрлик мәсилиси сәвәбидин әлишир навайиниң қәбрисиниң қайтидин ясилиши кечикип қеливатқанлиқини билдүрди вә қисқа вақит ичидә ясап чиқидиғанлиқини ипадилиди.

Йиғинда йәнә түрк дуняси шәһәрләр бирликиниң рәиси шундақла түркийә парламент әзаси ниһат зәйбәкчи әпәнди сөз қилип, “түркий җумһурийәтләрдики инсанларниң ортақ йезиқ һәрплири түзүп чиқишни оттуриға қойди вә бу арқилиқ өз-ара сөзлишиштә техиму қулай чүшиниш һасил қилимиз, кәлгүси әвладларниңму ортақ сөзлишидиған бир тилниң оттуриға чиқишиға сәвәб болимиз”, деди.

Йиғинда йәнә өзбекистанниң истанбулда турушлуқ баш консули аброр гулямуф сөз қилип, әлишир навайи тоғрисида йиғин ечилғанлиқидин мәмнун болғанлиқини ипадилиди. Аброр гулямуф сөзидә, пушкинниң өз әсәрлиридә 21 миң тәкрарланмиған сөз ишләткәнликини, шекспер өз әсәрлиридә болса 20 миң сөз ишләткәнликини, буниң 18 миңиниң тәкрарланмиғанлиқини әскәртип, әлишир навайиниң пүткүл әсәрлиридә 1 милйон 328 миң сөз қолланғанлиқини, буларниң ичидә 26 миң сөзниң тәкрарланмиған сөзләрни өз ичигә алғанлиқини оттуриға қойди.

Йиғинниң кейинки қисми икки залда охшаш вақитта башланди. Йиғинниң кейинки қисмида оттура асия дөләт вә районлиридин кәлгән тәтқиқатчилар, академиклар, язғучи-шаирлар вә әдәбият оқутқучилири сөз қилди. Йиғинда ләнҗу милләтләр университетидин кәлгән доктор осман җүмә әпәнди, “хитайда әлишир навайи тоғрисида елип берилған тәтқиқатлар” дегән темида, мәркизи милләтләр университетиниң оқутқучиси доктор нургүл турсун, “әлишир навайи вә уйғур 12 муқами” дегән темида тәйярлап кәлгән илмий мақаллирини оқуп өтти. Доктор осман җүмә сөзидә, уйғурларниң әлишир навайиниң китаблирини уйғур тилида нәшр қилғанлиқини билдүрди.

Доктор нургүл турсун сөзидә, б д т пән-маарип тәрипидин мәдәнийәт мираслири тизимликигә киргүзүлгән 12 муқам, әлишир навайиниң шеирлирини өз ичигә алғанлиқини һәтта 12 муқамниң бири болған нава муқаминиң пүткүл шеирлириниң әлишир навайиниң шеирлири икәнликини шуниң үчүн навайиниң исми билән атилип нава муқами дейилгәнликини билдүрди. Ахирида нава муқамдин арийә көрситип йиғин иштиракчилириниң қизғин алқишиға еришти.
Йиғинда йәнә өзбекистанлиқ тәтқиқатчи ибраһим һәққул “мустәқиллиқтин кейин әлишир навайиниң әсәрлиригә йеңидин баһа бериш” дегән темида сөз қилип, навайишунаслиқ пикрини оттуриға қойди вә әлишир навайини тәтқиқ қилидиған мәхсус орган болуши керәкликини ипадиләп, гиоти, пушкин, шекиспиргә охшаш шәхсләрни тәтқиқ қилғандәк әлишир навайини тәтқиқ қилиш керәкликини, у шәхсләрни тәтқиқ қилғандәк әлишир навайи техи тәтқиқ қилинмиғанлиқини, навайиниң у шәхсләрдин артуқчилиқи көп икәнликини, шуниң үчүн навайишунаслиқниң муһим бир саһә икәнликини билдүрди.

Биз бу йиғин тоғрисида йиғинниң риясәтчиси болған профессор камал әрарслан әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. Камал әрарслан әпәнди бу йиғинни уюштуруштики мәқсәтни ипадиләп мундақ деди:
“бу йиғинниң мәқсити әлишир навайиниң тонутуш, хизмәт-паалийәтлирини аңлитиш, әлишир навайини хатириләш вә униңға һөрмәт билдүрүш, униңдин башқа йәнә яшларға, болуп әлишир навайи тоғрисида тәтқиқат елип бериватқан тәтқиқатчиларға мәйли әлишир навайи болсун яки шуниңға охшаш башқа шәхсләр болсун уларни тонуштуруш, түрк дунясиниң мәдәнийәт, тарихини техиму яхши өгитиш, бу йиғин түрк дунясиниң тарих, мәдәнийитиниң иҗтимаий һаяттики әһмийитиниң қанчилик муһим икәнликини ипадиләп бериду. Инсанийәт үчүн бүйүк хизмәтләрни қилған бу хил инсанларни хатириләш инсаний мәҗбурийәт һесаблиниду.”

Әлишир навайиниң миллити тоғрисида өзбек, қазақ дегәнгә охшаш һәр хил охшимиған қарашлар болсиму, тәтқиқатчиларниң тарихи пакитлири арқилиқ уйғур миллитидин икәнлики испатланған.

Бу йиғин ахирида йиғин иштиракчилириға өзбек полуси вә ат гөши билән зияпәт берилди. Йиғин 2-айниң 25-күни чүш вақти билән ахирлашти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.