En'giliye tashqi ishlar ministirining xitay ziyaritide tibet mesilisi otturigha qoyuldi

En'giliye tashqi ishlar ministiri wélli'am xéyg xitayni ziyaret qilip, xitay bash ministiri wén jyabaw, tashqi ishlar ministiri yang jiéchi we mu'awin tashqi ishlar ministiri dey binggolar bilen söhbet élip bardi. Söhbet mezmuni en'giliye - xitay soda munasiwiti, afghanistan we iran mesilisi qatarliq xelq'ara mesililerge chétilghandin sirt, en'giliye terep söhbette yene tibet mesilisini otturigha qoyghan.
Muxbirimiz erkin
2010.07.15
william-hague-yang-jiechi-305 Sürette engiliye tashqi ishlar ministiri William Hague we xitay tashqi ishlar ministiri yang jéyché 2010 - yili 7 - ayning 14 - küni muxbirlarning suallirigha jawab bermekte
AFP Photo

En'giliye tibet herikitini we dalay lamani qollaydighan gherb ellirining biri bolup, bu mesile en'giliye emeldarlirining her nöwetlik xitay sepiri yaki xitay emeldarlirining en'giliye ziyaritide otturigha qoyidighan mesile bolup qalghan idi. En'giliyide yéngi qurulghan birleshme hökümetning tashqi ishlar ministiri willi'am xag charshenbe küni xitayda élip barghan ziyaritide tibet mesilisini yene otturigha qoyup, xitay da'irilirini tibet mesiliside algha qedem bésishqa ündigen.

Willi'am xéyg xitay tashqi ishlar ministiri yang jiéchi bilen ötküzgen söhbitide xitayni tibetke keng da'irilik aptonomiye bérish we tibet xelqining kishilik hoquqigha hörmet qilishqa chaqirip, en'giliyining "uzundin béri tibettiki kishilik hoquq weziyitige köngül bölüwatqanliqi" ni bildürgen. U, yang jiéchi bilen ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida en'giliyining tibet mesilisidiki pozitsiyisini süretlep, "biz tibetning uzun muddetlik muqimliqini xalaymiz. Bizning bu mesilidiki qarishimiz kishilik hoquqni algha sürüsh we tibetke keng da'irilik aptonomiye bérishtur" dégen.

En'giliye tashqi ishlar ministirining bu qétimqi xitay ziyaritide muzakire qilin'ghan mesililer asasliqi soda - iqtisad we ikki dölet köngöl böldighan xelq'ara mesililer bolsimu, lékin bezi analizchilar willi'am xéygning tibet mesilisini alahide tilgha élishi yéngi hökümetning tashqi siyasitide en'giliyining tibet mesilisidiki meydani özgermeydighanliqining ipadisi, dep körsetmekte. En'giliyide yashaydighan weziyet analizchisi eniwer toxtining eskertishiche, en'giliyining tibetke köngül bölüshi yéqinqi mesile emes, belki bu en'giliyining hindistandiki mustemlikichilik dewrige munasiwetlik tarixiy mesilidur.

Xitay tashqi ishlar ministiri yang jyéchi béyjingdiki muxbirlarni kütüwélish yighinida willi'am xéygning tibetke keng da'irilik aptonomiye bérish chaqiriqigha jawab bermigen bolup, u peqet ikki terepning tibet mesilisidiki köz qarash perqi junggo - en'giliye munasiwitige selbiy tesir yetküzmesliki kérek dep qaraydighanliqini tekitligen. U en'giliye bilen xitayning ijtima'iy séstimisi we medeniyet en'enisi oxshimaydighanliqini eskertip, ikki terepning ortaq menpe'eti bezi mesililerdiki köz qarash perqini bésip chüshidighanliqini bildürgen. Tibet mesilisi en'giliyining hindistandiki mustemlikichilik dewrige munasiwetlik tarixiy mesile bolsimu, lékin en'giliyining Uyghurlar bilen bolghan munasiwitini 19 - esirning otturilirigha qeder sürüshke bolidu. En'giliye xan jemeti hökümiti 1870 - yillarning bashlirida yaqupbeg bilen alaqe qurup, qeshqeriyining musteqilliqini étirap qilghan. Lékin en'giliye uzun ötmey bu meydanidin yéniwélip, manjularning qeshqeriyini ishghal qilishigha süküt qilghan.

Yaqupbeg hakimiyiti yiqilip, manjular qeshqeriyini qayta ishghal qilghandin kéyin, en'giliye xitayning bu rayondiki ishghaliyitini qobul qilghan idi. Shuningdin buyan qeshqeriye we Uyghur mesilisi en'giliyining neziride uzaqtiki bir mesile bolup qalghan idi. Lékin yéqinqi yillardin buyan "sherqiy türkistan" weziyitining jiddiylishishi, Uyghur mesilisining xelq'arada bash kötürüshige egiship, en'giliye hökümiti kishilik hoquq we Uyghur pa'aliyetchilirining Uyghur mesilisige diqqet qilish chaqiriqigha duch kelgen idi. Lékin eniwer toxtining eskertishiche, Uyghurlar hazirgha qeder en'giliyide weziyet shekillendürelmigen.

Xéygning bu qétimqi sepiri uning xitayda élip barghan tunji ziyariti. U, muxbirlargha bu ziyaretning asasliqi ikki tereplimilik soda munasiwetni kücheytishke qaritilghanliqini eskertip, en'giliye - xitay shérikchilik munasiwiti aldimizdiki yillarda küchiyidighanliqini bildürgen. Xéyg" biz her ikki terep yer sharilishishning paydisini körüwatqan eller, bizning bu musapini algha sürüsh yolida menpe'et ortaqliqimiz bar" deydu.

En'giliye bilen xitayning 2009 - yildiki omumi soda hejimi 39 milyard dollar bolup, en'giliyining bu sodidiki balanisi az kem 8 milyard dollar. En'giliyining xitaygha chiqarghan tawar éksporti yuqiri süpetlik tawarlar we mulazimetni asas qilghan. Lékin xitayning chiqarghan éksport mehsulati erzan bahadiki tawarlar bolup, en'giliye bazirini igiliwalghan idi. Willi'am xéyg béyjingdiki axbarat élan qilish yighinida, sodidiki bu tengsizlikni otturigha qoyup, "bu yerdiki iqtisadi purset nahayiti zor. Lékin biz xitayning yawropa bazirigha kirishige alahide yol qoyulghan'gha qarimay, en'giliye we yawropa karxanilirining xitay bazirigha kirish mesilisi mewjüt. Bu biz hel qilidighan nigizlik mesile" dégen.

Yuqiridiki ulinishtin bu progirammining tepsilatini anglighaysiler.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.