Түркийә баш министириниң уйғурларни зиярәт қилиши хитай тор абонтлирини “хапа қилип қойди”

Түркийә баш министири рәҗәп таййип әрдоған үрүмчигә қилған зиярити мәзгилидә уйғур хәлқиниң қизғин қарши елишиға сазавәр болған иди.
Мухбиримиз ирадә
2012.04.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erdoghan-uyghur-bilen.jpg Рәҗәп таййип әрдоған уйғурлар билән қучақлашти. 2012-Йили 8-апрел, үрүмчи.
www.maarip.org

Уйғурлар, бу юртни зиярәт қилған тунҗи түрк баш министир әрдоған вә униң йенидики һәйәтни худди узун йил көрүшмигән туғқанлирини тепивалғандәк күтүвалған. Униң билән көрүшүп, қол елишиш үчүн сәпкә тизилған. Көрүшәлмигәнләр һәтта көз йеши қилишқан иди. Бу көрүнүшләр түрк җамаәтчиликиниң вә шундақла чәтәлләрдики уйғурларниң йүрәклириниму ләрзигә салди. Ундақта, буниңға хитай ахбарат васитилириниң инкаси немә болди, хитай тор абонтлири уйғурларниң түрк рәһбәрләргә көрсәткән алаһидә қизғин муамилисигә қандақ инкас қайтурди?

exmet-dawutoghlu-uyghurlar-385.jpg
Уйғур бовайниң түркийә ташқи ишлар министири әхмәт давутоғли билән көз яшлири ичидә йүз йеқишип турған көрүнүш. 2012-Йили 8-апрел, үрүмчи.
www.maarip.org

Түркийә баш министири әрдоған билән бирликтә үрүмчигә барған түрк мухбирларниң аппаратлири бу зиярәткә аит нурғун тәсирлик көрүнүшләрни сүрәткә елип, дуняниң һәммә җайлиридики уйғурлар вә түркләрни бу тарихи минутларға шаһит болуш имканиға игә қилди. Мана бу көрүнүшләр ичидә миң яки он миң данә сөз билән ипадиләп болғили болмайдиған йүрәк сөзлирини өзигә муҗәссәмләштүрүп, әрдоғанниң бу зияритиниң қанчилик дәриҗидә әһмийәтлик икәнликини ипадиләп бәрди. Мәсчит алдиға рәт-рәт тизилип кәткән уйғурларниң әрдоған билән қучақлишип көрүшүшкән рәсимлири, мәсчит ичидики бир уйғур бовайниң түркийә ташқи ишлар министири әхмәт давутоғли билән көз яшлири ичидә йүз йеқишип турған көрүнүшидин ибарәт бу икки парчә көрүнүш бу қетимлиқ зиярәтниң символ характерлик рәсимигә айлинип, уйғур вә түрк оқурмәнләрни қаттиқ тәсирләндүргән иди.

Юқирида тилға алған икки парчә сүрәт бир қисим хитай муназирә бәтлиригиму қоюлған болуп, мәхсус бу рәсим һәққидә ечилған муназирә темисида хитай тор қолланғучилири бәс-бәс билән рәсим һәққидә муназиригә чүшүп кәткән. Фейяң һәрбий ишлар тор бекитиниң муназирә мәйданидики абонтлар уйғурларниң түрк рәһбәрләрни қизғин күтүвалған бу көрүнүшлиригә қарита төвәндикидәк инкасларни қайтурған:
-Бу уйғурлар түркләрни шунчә яхши көрсә, һәммиси түркийигә көчүп кәтсун, андин яхши йәрләр бизгә қалиду.
-Мана бу бизгә “башқа милләтниң йүрикиму башқа” дегәнни испатлап бериду. Конилар һәҗәпму тоғра гәп қилған икән. Қараңлар у рәсимдики қери оғриниң худди увалчилиққа учрап кәткәндәк туруп кәткинини. Худди бир адәм уни бозәк қиливатқандәк. Биз хитайлар әзәлдин башқа милләтләргә зулум қилип бақмиған. Мән шинҗаңдики хитайларниңму уйғурларни бозәк қилидиғанлиқиға ишәнмәймән. Мениңчә ислам радикаллиқи вә милләтчилик бүгүнки әһвални кәлтүрүп чиқириватқан асаслиқ амил. Шинҗаңда ислам динини йоқатмиғучә, муқимлиқ болмайду.

Өзигә здтд12 дәп тәхәллус қойған тор абонти юқиридики абонтниң пикрини қоллайдиғанлиқини баян қилип мундақ дәп инкас қайтурған:
-Шинҗаң мәсилисини һәл қилишниң икки йоли бар. Бири, уларни мәдәнийәт җәһәттин ассимилятсийә қилиш, бала вақтидин тартип уларға берилидиған ислам тәрбийисини кесип ташлап, уларни хитай иқтисади чәмбирикиниң ичигә сөрәп әкириш. Иккинчиси, уларниң қенини булғаш керәк. Уларни башқа милләтләр билән никаһ қилишқа риғбәтләндүрүш керәк. Бу ишларға вақит вә әқил кетиду. Әгәр бу услубни қолланмиған тәқдирдә, шинҗаң мәсилиси ахири берип хитайға апәт елип келиду.

Йәнә бир тордаш буниңға инкас қайтуруп: “яқ, ислам динидикиләр билән той қилишқа болмайду. Болмиса уларниң санини техиму җиқлитивәтмәмдуқ?” десә, йәнә бир вһй-тогәтһәр тәхәллуслуқ тордаш мундақ дәйду:
-Бу рәсимгә бунчивала сәзгүр болуп кетишниң һаҗити йоқмикин. У наһайити бир түркийәғу. я у америка болмиса. Һазир хитай дегәнму бир чоң дөләт болуп кәтти. Әгәр уйғурлар түркләргә ундақ амрақ болса, түркийиниму өзимизгә қошувалсақ болмидиму? хитай дегән америкидәк күчлүк болмиған билән, түркийидин нәччә һәссә күчлүк. Кәчкичә еһтиятчан болувәрмәй, бир ишларни кәңрәк ойлайли.

Сеңди сәнху исимлик тордашниң инкаси төвәндикичә:
Мән йәнила тарихтики җәң йешиға тошқан әрләрни қәрәллик һалда қириветиш усулини яхши көримән. Бу, һазирқи бу мәсилигә толиму баб келиду.

Бир тордаш буниңға инкас қайтуруп:
Һазир бу усулни ишләткили болмайду. Әң яхшиси бу милләтни шалғутлаштуруветиш керәк. Райондики хитайларниң нисбитини һәссиләп ашуруш керәк.

-Уларни қачан ассимилятсийә қилип болғили болиду, әң яхшиси бундақ башқа милләт, башқа динлиқларни йоқитишниң әң яхши усули, уруш йешиға йәткән әрләрни йоқитиш.

Йәнә бир тордаш буниңға мундақ инкас қайтурған:
-Уйғур дәйдиған бир милләт йоқ. Мәнчиң ханиданлиқи тарихта ғәрбий районлардики һәрхил охшимайдиған милләтләрни уйғур дәп атиған. Әслидә бу нурғун милләтләрниң ортақ атилиши. Дөлитимиз буни қайта ойлишип, бу милләтләрниң һәммисигә айрим-айрим исим бериши керәк.

Йәнә бәзи хитай тордашлири әгәр түркийә уйғурларға ярдәм қилса, түркийидики курдларғиму хитайниң ярдәм қилиши керәкликини, һәтта бәзилири иранға ярдәм берип, түркийини урайли, дегәндәк сөзләрни ишләткән.

Йәнә бир тордаш әскәртип: “бир уйғур бир түрк рәһбәр билән қучақлишип көрүшүп қойсила, буни дөләтниң мәнпәитигә зиян салди, дейишниң орни йоқ. Әгәр бу кишиләр хитайда оқуп туруп, хата тарихий чүшәнчә билән чоң болған болса бу маарип министирлиқини иқтидарсизлиқиму яки бирликсәп бөлүминиң әхмәқлиқиму?

Түркийә баш министири әрдоғанниң уйғур елигә қилған зияритигә хитай оқурмәнләрниң қайтурған инкаслиридин вақит мунасивити билән вәкил характергә игилирини юқирида силәр билән ортақлаштуқ. Бу муназириләрдә кишиниң диққитини қозғайдиғини барлиқ тордашларниң асасән дегүдәк уйғур мәсилисини бир балайиапәт дәп қарап, уни пәқәт йоқитиш яки милләтни йоқитиш, уни ассимилятсийә қилиш арқилиқ йоқитиштин ибарәт идийини алға сүргән. Йәнә бир әҗәблинәрлик йери, уйғур елидики тор бәтләрдә һөкүмәт иҗралириға қарита өзиниң наразилиқини баян қилған кишиләрму “милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилған, дөләтни парчилашқа урунған” дегән җинайәт билән қолға елиниватқан бир шараитта болса, хитай тор бәтлиридики юқиридики очуқ-ашкара һалда қирғинчилиқ, кәмситиш, ассимилятсийә тилға елинған инкасларниң болса һәптиләр бойичә тақалмай, өз пети турмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.