Erkinlik sariyi xitayni chet'ellerdiki démokratik pa'aliyetlergimu tehdit peyda qilish bilen eyiblidi

Merkizi amérikida turushluq musteqil chüshenche orgini bolghan "erkinlik öyi" her qaysi ellerning 2009 - yilliq axbarat erkinliki ehwali heqqide doklat élan qilip, 2009 - yilining axbarat erkinliki üchün yaxshi bir yil bolmighanliqini, kéyinki 8 yilda axbaratqa bolghan bésimning dunya miqyasida omumyüzlük ashqanliqini qeyt qildi.
Muxbirimiz irade
2010.04.30
FreedomHouseLogo-305 Süret, erkinlik sariyining logosi.
www.freedomhouse.org Din élindi.

Doklatta xitaydiki axbarat erkinliki mesilisi alahide tilgha élin'ghan bolup, xitayda axbarat erkinlikining 2009 - yili téximu éghir depsende qilin'ghanliqini bildürgen. Doklatta dunya miqyasidiki 196 dölet axbarat erkinliki boyiche derijige tizip chiqilghan bolup, xitay bu tizimlikte somali we zimbabuwi bilen birlikte aran 181 - orundin yer alghan.

Doklatta, ottura asiya türkiy jumhuriyetlirimu axbarat erkinliki mewjut bolmighan döletler qatarigha kirgüzülgen bolsimu, emma ular xitayning aldida yer alghan. Yeni, qirghizistan 159 - orunda, qazaqistan 169 - , ezerbayjan bolsa 172 - orun'gha tizilghan.

Ottura asiya jumhuriyetliridin özbékistan we türkmenistanning ehwali axbarat erkinliki eng nachar döletler bolup bahalan'ghan bolup, ular ayrim - ayrim halda 189 we 194 - orunda yer alghan.

Doklatta körsitilishiche, bu yil bahalan'ghan 196 döletning ichide 69 dölet axbarat erkinliki mewjut dölet bolghan. 64 Dölet bolsa axbarat erkinliki qismen mewjut, 63 dölet bolsa axbarat erkinliki mewjut bolmighan döletler dep ayrilghan. Dunya miqyasida her 6 kishidin peqet birila axbarat erkinliki mewjut bolghan dölette yashaydiken.

Erkinlik öyining bu yilliq tekshürüsh netijisi heqqide muxbirlargha doklat bergen kerin karlékér xanimning bildürüshiche, omumiy nopus boyiche alghanda, dunya nopusining aran 16 pirsenti axbarat erkinliki mewjut döletlerde, 44 pirsenti qismen mewjut döletlerde, 40 pirsenti bolsa axbarat erkinliki mewjut bolmighan döletlerde yashaydiken.

Xitayning axbarat erkinlikini éghir depsende qiliwatqan dölet ikenliki doklatta alahide yer alghan bolup, xitay axbarat erkinliki boyiche asiya - ténch okyan rayonidiki 40 döletning ichide aran 37 - bolghan.

Kerin karlékér xanim sözide, xitay hökümitining axbaratqa we intérnétke bolghan kontrolluqni ashurush üchün yéngi métodlarni tüzüp chiqiwatqanliqini, zhronalistlarni türmige solawatqanliqini bildürdi. U yene xitay da'irilirining chet'ellerdiki qarshi pikirdiki kishilerning heriketlirinimu kontrol qilishqa urunup, chet'ellerdiki obyéktip pikirlik kishilerning yighinlargha qatnishishi we söz qilishini tosushqa uriniwatqanliqini tekitlidi. U, " xitay chet'ellerde uyushturulghan sen'et féstiwali, kitab yermenkisi we medeniy we ilmiy yighinlargha qatniship, söz qilishini xalimighan kishilerni bu pa'aliyetlerdin uzaqlashturushqa, ularni toxtitip qoyushqa urunup, özining cheklimichi siyasitini chet'ellerdimu ishlitishke urundi" dep körsetti we yene xitay hökümitining özining siyasitige qarshi dep qarighanliqi her qandaq filim féstiwali, medeniy we ilmiy pa'aliyetlerge tehdit ishletkenlikini tekitlidi.

Erkinlik öyining tekshürüp éniqlishiche, 2009 - yili axbarat erkinlik ehwalida azraq bolsimu yaxshilinish bolghan rayon asiya - ténch okyan rayoni bolup, bangladésh we butanlar "axbarat erkinliki mewjut bolmighan dölet" tin "qismen mewjut bolghan dölet" haligha kelgen. Buningdin sirt yene, hindistan, hindonéziye we mongghuliyilerning ehwalidimu qismen yaxshilinish körülgen. Emma buninggha qarshi asiyadiki chong dölet bolghan xitayning axbarat erkinlik ehwali bir yil awalqidinmu bek nacharliship ketken.

Doklatta mundaq dep körsitilgen: "xitay da'iriliri axbaratqa bolghan nazaretni ashurup, uni kommunist partiyisining teshwiqatini qilidighan wastige aylandurdi. Xitay da'iriliri yene bezi dangliq shexslerge da'ir melumatlargha, siyasiy sezgürlükke ige xatirilesh pa'aliyetliri we amérika prézidénti barak obamaning xitaygha élip barghan ziyaretlirige da'ir melumatlargha cheklime qoydi. Bulardin bashqa yene, xelq ammisining salametliki, tebi'iy apetler, saqchixanilarda ölgenler heqqide xewer bérilishini tosidi. 2009 - Yilida xitayda emeldarlarning parixorluqi, muhit bulghinish ehwallirigha da'ir xewer ishligen zhornalistlarning tehditke we shiddetke uchrash ehwali éghirlashti."

Doklatta yene, xitay da'irilirining intérnétte öz köz qarashlirini élan qilghan kishilerni uzun muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilghanliqini, shundaqla zhornalistlar, intérnét sehipisi igiliri, adettiki puqralar, pa'aliyetchiler we diniy zatlarning normal söz - heriketlirinimu cheklep kelgenlikini we axbarat orunlirining parixorluq, yer asti pa'aliyetler we xitay hökümitining barliq kompyutérlargha "yéshil tosma" ornitish pilanini emeldin qaldurghanliqigha oxshash intayin normal bolghan xewerlerning élan qilinishinimu chekligenlikini qeyt qildi.

Doklatta xitaydin sirt yene, rusiye we iran qatarliq döletlermu xeterlik döletler dep körsitilgen.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.