Әркинлик сарийи: 'хитайда интернет әркинлики әһвали барғанчә яманлишиду'

Хитай дөләт мәхпийәтлики қануниға түзитиш киргүзүп түзүп чиқидиғанлиқини елан қилди. Мәлум болушичә, мәзкур йеңи қанун лайиһисидә интернет вә телефон алақисигә қаритилған чәкләш техиму күчәйтилидикән. Мутәхәссисләр буниң хитайдики интернет вә башқа шәкилдики учур алақә әркинлик муһитини техиму начарлаштурудиғанлиқини илгири сүрмәктә.
Мухбиримиз җүмә
2010.04.27
FreedomHouseLogo-305 Сүрәт, әркинлик сарийиниң логоси.
www.freedomhouse.org Дин елинди.

Хитай ахбаратлириниң сәйшәнбә күнидики хәвиригә қариғанда, хитайниң мунасивәтлик даирилири "дөләт мәхпийәтликини қоғдаш қануни" ниң түзитиш киргүзүлгән дәсләпки нусхисини хитай хәлқ қурултийиға сунған. Шинхуа агентлиқида нәқил қилишичә, мәзкур қанунниң йеңи нусхисида: "әгәр учур алақилар дөләт мәхпийәтликигә алақидар болса дәрһал үзүветилиши керәк", дәп көрситилгән.

Мәлум болушичә, бу нөвәт йеңи түзитилгән "дөләт мәхпийәтлики қануни"да, әгәр алмаштурулған учур мәзмунлирида дөләт мәхпийәтлики ашкариланғанлиқиға аит йип учи болса, алақә ширкәтлири бу хилдики алақә мәзмунлирини лентиға елип, һөкүмәтниң мунасивәтлик орунлириға тапшуруп бериши көрситилгән.

Бу һәқтә тохталған әркинлик сарийи Интернет әркинлики бөлүминиң директори роберт герра, хитайниң бу қанун лайиһиси арқилиқ интернет вә башқа учур васитилиригә қарита бурунла йүргүзүп келиватқан чәкләш сияситини қанунлаштурмақчи болғанлиқини, буниң хитайдики алақә муһитини техиму начарлаштуридиғанлиқини оттуриға қойди.

У мундақ деди: "қаримаққа бу йеңи лайиһә қанун қилип бекитилидиғандәк қилиду. Бундақ болса интернет мулазиметир ширкәтләрниң, тор мәзмунлирини көзитиш вә дөләт мәхпийәтлики дәп қаралған мәзмундики темиларни еливетиш җәһәтләрдики мәҗбурийити күчийиду. Мулазиметир тәминлигүчи ширкәтләр хитайда буни хели бурунла йүргүзүп кәлмәктә иди. Бу нөвәтлик қанун бу хил чәкләшни қелиплаштуриду. Охшаш вақитта йәнә алақә вәзийитини техиму начарлаштуриду."

Хитайда дөләт мәхпийәтликигә берилгән ениқлима әзәлдин интайин мүҗимәл болуп, дөләт хәритиси, һәтта хитайниң иқтисадий әһвалиға аит учурларму дөләт мәхпийәтлики болуп һесаблинидикән. Бу нөвәт тонуштурулған йеңи қанун лайиһисидә "дөләт мәхпийәтлики" өз ичигә алидиған мәзмунларға берилгән изаһатниң техиму кәң даирилик икәнлики илгири сүрүлмәктә.

Шинхуа агентлиқида бу һәқтә берилгән хәвәрдә нәқил қилишичә, дөләт бихәтәрлики вә дөләт мәнпәәтигә алақидар йәни ашкарилинип кәтсә сиясий, иқтисадий, дөләт мудапиәси вә башқа саһәгә зиян йәткүзүду дәп қаралған учурларниң һәммисиниң дөләт мәхпийәтликигә тәвә учурлар икәнлики көрситилгән.

Роберт герра әпәндиниң қаришичә, хитайдики "дөләт мәхпийәтлики қануни" бойичә берилгән җазалар үстидә музакирә елип бериш мумкинчилики йоқ икән: "хитайда кишиләрниң дөләт мәхпийәтликигә алақидар җинайәтләр билән қандақ җазаға тартилғанлиқини көзитип туридиған система йоқ. Бу, хитайдики әң еғир мәсилә. Хитайда һөкүмәт даирилириниң һоқуқини суйиистемал қилиш дәриҗиси үстидин пуқраларниң өз алдиға тәкшүрүш елип бериши қанун бойичә капаләткә игә әмәс. Шундақ икән, хитайда әһвал барғанчә яманлишиду."

У йәнә, бу нөвәт түзитип тонуштурулидиған йеңи дөләт мәхпийәтлики қануни билән, хитайдики интернет муһитини вә алақә әһвалиниң барғанчә начарлишидиғанлиқини оттуриға қоюп мундақ деди: "бу қанун билән хитайда тордики мәзмунлар, блогчилиқ қатарлиқларға қаритилған сүзүш дәриҗиси барғанчә күчийиду. Бу шуни көрситидики, хитайда интернет әркинлики әһвали барғанчә яманлишиду."

Америка - хитай даирилири келәр айниң 13 - 14 - күнлири америка пайтәхти вашингтонда кишилик һоқуқ сөһбити елип бариду. Әркинлик сарийи интернет әркинлики программисиниң директори роберт герраниң қаришичә, бу нөвәтлик америка - хитай кишилик һоқуқ сөһбитидә хитайда барғанчә чәклиниватқан интернет әркинлики мәсилисиму оттуриға қоюлуши мумкин икән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.