Kishilik hoquq teshkilatliri ey wéywéy mesilisini xitayda “Qanunsizliqning tipik örniki” dep körsetti

Kishilik hoquq teshkilatliri ey wéywéyning qoyup bérilishidin xursen bolghan bolsimu, xitay da'irilirining uninggha munasiwetlik gumanlargha chüshenche bermigenlikini bildürmekte.
Muxbirimiz erkin
2011.06.23
ey-weywey-ai-weiwei-muxbirlargha-305.jpg Xitay ressami ey wéywéy muxbirlargha qol ishariti qildi. 2011-Yili 23-iyun.
AFP

Xitay da'iriliri buningdin üch ay burun meshhur sen'etchisi we ijtima'iy pa'aliyetchi ey wéywéyni tutqun qilip, gherb elliri we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan idi. Shuningdin buyan bu mesile xitay bilen gherb elliri arisida élip bérilghan her xil di'aloglarda izchil otturigha qoyulup, xitaygha éghir bésim bolup qalghan.

Ey wéywéy charshenbe küni qoyup bérilip, öyige qayturulghan bolsimu, lékin da'iriler uning melum shert astida qoyup bérilgenlikini ilgiri sürüp, uning dawamliq tekshürülüwatqanliqi seweblik béyjingdin ruxsetsiz ayrilsa bolmaydighanliqini bildürmekte. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xong léy bügün ey wéywéyning qoyup bérilish mesilisige chüshenche bérip, uning tutup turulush jeryanidiki “Ipadisi yaxshi bolghanliqi, jinayitini iqrar qilghanliqi we késellik sewebi” képillikke qoyup bérilgenlikini bildürgen.

Lékin ey wéywéy peyshenbe küni uning béyjingdiki öyi aldigha toplan'ghan muxbirlargha eskertip, özining qoyup bérilgenliki we a'ilisige qaytip kelgenliktin nahayiti xursen ikenliki, biraq “Özining délosi heqqide sözlimeydighanliqi we héchqandaq bayanda bolmaydighanliqi” ni tekitligen.

Ey wéywéyning qoyup bérilishi uzundin buyan xitayni qoyup bérishke qistawatqan amérika we uning gherblik ittipaqdashlirining qarshi élishigha muyesser boldi. Amérika dölet ishlar ministirliqi bayanatchisi mark tonér peyshenbe künlük axbarat élan qilish yighinida ey wéywéyning qoyup bérilgenlikige da'ir xewerlerni qarshi alidighanliqi, biraq qoyup bérilidighanlar buning bilen cheklinip qalmasliqi kéreklikini bildüridu.

U, amérikining izchil ey wéywéyni qoyup bérishke chaqirip kéliwatqanliqi, biraq amérikining yene kishilik hoquqini qollan'ghanliqi seweblik tutqun qilin'ghan barliq kishilerni qoyup bérishke chaqiridighanliqini eskertip,“Shübhisizki u yerde tutup turuluwatqan nurghun kishi bar. Biz ularning hemmisini qoyup bérilishini körüshni arzu qilimiz” dep körsetti.

Lékin bezi kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, ey wéywéyning qoyup bérilishi tebrikleshke tégishlik weqe bolsimu, biraq bu déloning özi xitayda jem'iyetni qanun bilen idare qilishqa sel qariliwatqanliqining tipik ipadisi. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri tetqiqatchisi filim kayn radi'oyimizning ziyaritini qobul qilip, “Bizning buninggha da'ir asasliq otturigha qoyidighan üch sözimiz bar. Birinchisi, ey wéywéy xitay bixeterlik organliri teripidin élip bérilghan mejburi ghayib bolush, qanunsiz tutqun qilish qilmishining qurbani. U qanunsiz we sotning resmiyitisiz tutqun qilindi. Ikkinchisi, ey wéywéy qoyup bérilgen bolsimu, lékin uning qoyup bérilishide xelq'ara jem'iyetning ey wéywéy mesilisidiki endishiliri yeni uning asasi kishilik hoquqi, erkinliki we uning délosida qanun tertipke ri'aye qilinmighanliqigha da'ir endishiliri peyda qilghan bésimning tesiri ipadisini tapmighan. Eks etmigen. Üchinchi mesile, ey wéywéy qamaqtin boshitilghan bolsimu, lékin uning pa'aliyet erkinliki we ipade erkinlikige qaritilghan cheklime bikar qilinmidi” deydu.

Yawropa ittipaqi ey wéywéyning tutqun qilinishini qattiq tenqid qilghan tereplerning biri bolup, uning qoyup bérilgen waqti del xitay bash ministiri wén jyabawning yawropani ziyaret qilidighan waqtigha toghra kelgen idi. Gerche ey wéywéyning qoyup bérilishi bilen wén jyabawning yawropa ziyariti arisida qandaq munasiwet barliqi melum bolmisimu, lékin bezi analizchilar xitayning ey wéywéyni qoyup bérish arqiliq yawropa bilen bolghan bu mesilidiki tosalghuni élip tashlap, wén jyabawning ziyaritige kapaletlik qilishni meqset qilghanliqini bildürmekte. Wén jyabaw jüme kündin bashlap wén'gériye, en'gliye we gérmaniyilerni ziyaret qilidu. Közetküchiler, gerche wén jyabawning ziyariti iqtisad we soda ishlirini asas qilsimu, lékin kishilik hoquq mesilisining otturigha qoyulidighanliqi we xitay rehbirining mu'eyyen bésimgha uchraydighanliqini perez qilishmaqta.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki filim kayn wén jyabawning mezkur yawropa ziyariti heqqide toxtilip, “Biz wén jyabawning chet'el ziyariti jeryanida chet'el rehberliri we hökümet emeldarlirining 2011‏-yili kirgendin buyan xitay kishilik hoquq weziyitining jiddiy arqigha chékinip kétiwatqanliqidin endishe qiliwatqanliqini resmiy, ochuq-ashkara we semimiy otturigha qoyushini ümid qilimiz. Chünki bundaq qilishi kéreklikidiki seweb xitayda nurghun kishi qolgha élish, tutqun qilish iz déreksiz ghayib bolush, ighwagerchilik sélish we qorqutush obyéktigha aylinip qaldi. Bu kishiler xitayda qanun bilen idare qilish, tinch ijtima'iy özgirishning algha sürüshning awan'gartliridur” dep körsetti.

Xitay hökümiti ey wéywéyni baj oghrilash bilen eyiblep tutqun qilghanliqini élan qilghan idi. Xitay da'irilirining peyshenbe küni ilgiri sürüshiche, ey wéywéyning qoyup bérilishi uning bu heqqidiki eyibleshtin xalas qilin'ghanliqini körsetmeydiken. Da'iriler uning képillikke qoyup bérilgen bolsimu, lékin uning dawamliq tekshürülidighanliqini bildürgen. Lékin közetküchiler öktichi küchlerni we siyasiy reqiblirini baj oghrilash bilen eyiblep basturush xitay da'irilirining da'im qollinidighan taktikisi ikenlikini ilgiri sürmekte.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki filim kayn ey wéywéyning tutqun qilinishini siyasiy qarar dep qaraydighanliqini eskertip, “Ey wéywéy eyibleshke uchrighan bu xil atalmish jinayetke baha bermek imkansiz. Chünki birinchidin u, héchqandaq bir jinayettin jazagha tartilmidi. Ikkinchidin, xitay hökümiti uning atalmish bu xil jinayet sadir qilghanliqigha da'ir héchqandaq emili pakit bilen teminlep baqmidi. Üchinchidin, ey wéywéyning adwokat teklip qilishi ret qilindi. Biz peqet uning iz déreksiz ghayib bolghan bu 80 kün jeryanidiki tutup turulushini pütünley siyasiy qarar, dep qaraymiz” dep tekitleydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.