Германийә мәтбуатлирида әй вейвейниң қоюп берилиши ғулғула қозғиди

80 Күнлүк тутқунлуқ һаяттин кейин туюқсиз қоюп берилгән хитай рәссами әй вейвей мәсилиси хәлқара мәтбуатларда йәнә бир қетим ғулғула қозғиди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.06.23
ey-weywey-ai-weiwei-305.jpg Әй вейвей өзиниң һечқандақ уқтурушсиз чувуветилгән студийисидә. 2011-Йили 11-январ шаңхәй.
AFP

Германийиниң гезит-журнал вә телевизийилири бу тоғрисидики хәвәрләрни бәс-бәстә елан қилди. 6-Айниң 22-күни елан қилинған хәвәрләрниң сани техиму көп болди. Әй вейвей қоюп берилиштин йерим күн илгири хитай һөкүмити әй вейвейниң қоюп берилгәнликини җакарлиған болсиму, әй вейвей 21-июн күни кәч саәт 11:30 минут өткәндә өйигә қайтип кәлгән. У германийә, явропа ахбарат саһәси, хоңкоң вә америкиниң бәзи мухбирлириниң телефон зиярәтлирини қисқила қобул қилған болсиму, “көп гәп қилиш қулайлиқ әмәс” дәп, өзиниң кәчмишлири тоғрисида әтраплиқ мәлумат беришни рәт қилған.

Германийә долқунлири радиосиниң 6-айниң 22-күни мәхсус әй вейвей үчүн елан қилған 6 парчә хәвиридә, әй вейвей гәрчә қоюп берилгән болсиму униң йәнила хитай сақчилириниң назарити астида икәнликини, мухбирларниң зиярәтлирини қобул қилишиниң асасий җәһәттин чәкләнгәнликини, әй вейвей еришкән бу әркинликниң бейҗиңниң сиртиға чиқалмайдиған, кишиләр билән әркин-азадә учришалмайдиған, илгирикидәк әркин пикир баян қилалмайдиған әркинлик икәнликини баян қилишти.

Хитай һөкүмәт тәрәп әй вейвейни хаталиқини тонуш ипадиси яхши болғанлиқи вә кесәллик сәвәбидин назарәт астида қоюп берилгәнликини билдүргән болсиму, хәлқара мәтбуатлар башқичә көз қарашлири оттуриға қоюшти. Безиләр “7-айниң 1-күни хитай коммунистик партийиси қурулғанлиқиниң 90 йиллиқ хатирә күни, хитай һөкүмити хәлқниң көңлини әмин қилиш, күтүлмигән қаршилиқ һадисилириниң йүз беришиниң алдини елиш үчүн уни қоюп бәрди” дегән. Безиләр “хитай баш министири вен җябав йеқинда явропа зияритини башлимақчи, униң явропада әй вейвей мәсилиси түпәйли еғир бесимға учриши ениқ иди. Бу бесимдин қутулуш вә явропада көтүрүлүш еһтимали болған намайишларда күчлүк қаршилиққа учраштин сақлиниш үчүн қоюп берилди” дегән. Йәнә безиләр болса, “хитай һөкүмитиниң әй вейвейни иқтисади җинайәт билән қарилиши бәкму рәзиллик иди. явропалиқлар хитай һөкүмити әй вей вейға артқан җинайәтләргә ишәнмиди. Хитай бу мәсилидә хәлқарада йүзини төкүвалди” дегән. Мутләқ көп қисим анализчилар әй вейвей мәсилисиниң хәлқаралиқ мәсилигә айлинип кетиши, буниңға америка, явропа дөләтлири вә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниң изчил көңүл бөлиши, хитай билән болған дипломатик алақиләрдә әй вей вей мәсилисини давамлиқ тәкитләп турғанлиқи, әй вейвей мәсилисиниң даим хитайниң бешиға урулуп туридиған тоқмаққа айлинип қалғанлиқи униң қоюп берилишидики асаси сәвәб болди”, дәп қариған.

Хитай һөкүмити әй вей вейни қоюп бәргән болсиму, униң қоюп берилишигә мунасивәтлик хәвәрләр вә мулаһизиләргә хитай тор бәтлиридә орун бәрмигән. Барлиқ тор бәтлириниң бу тоғрида муназирә қилишини бирдәк чәклигән. Әй вейвей қораси алдиға йиғиливалған мухбирларға өзиниң саламәтлик әһвалиниң һазир наһайити яхши икәнликини, артуқчә гәп қилишниң вақти әмәсликини, өзигә көңүл бөлгән барлиқ орун вә шәхсләргә рәһмәт ейтидиғанлиқини билдүргән болсиму, тутқунда яшиған 80 күн ичидә бешидин өткән күнләр тоғрисида зуван сүрмигән.  Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң  билдүрүшичә, әй вейвей хитай һөкүмитигә баҗ оғрилаш делоси түпәйли ечилидиған сот ахирлашқучә, мухбирларниң зиярәтлирини қобул қилмаслиққа мақул болған. Германийә долқунлири радиоси нев йорк университетидики бир хитайшунас мутәхәссисниң сөзини нәқил қилип, хитай сақчи тәрәпниң наһәқ, хата әнзиләрдә өзиниң йүзини сақлап қелиш үчүн җавабкар билән келишип, капаләт астида қоюп бериш, назарәт астида қоюп бериштәк усулларни қоллинидиғанлиқини, әй вейвейниңму охшаш тәқдиргә дуч кәлгәнликини билдүрди.

Хәвәрләрдә баян қилинишичә, хитай баш министири вен җябав 6-айниң 24-күнидин башлап әнглийә, германийә вә венгирийиләрни зиярәт қилидиған болуп, болупму әнглийә вә германийиләрдә әй вейвейниң тәсири алаһидә юқири икән. Бу дөләтләрдики әдәбият-сәнәтчиләр билән кишилик һоқуқ органлири арисида мустәһкәм бирлик шәкилләнгән болуп, уларниң җәмийәткә тәсир көрситиш күчи ғайәт зор икән. Хитай тәрәп вен җябавниң бу қетимқи ғәрб сәпиридә уларниң қаршилиқиға учраштин сақлинишниму көздә тутқан.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити әй вейвейни иқтисади җинайәтни бойниға елишқа мәҗбурлиған болуши мумкин икән. Әй вейвей әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң җинайәтлирини паш қилғанлиқи, мәвҗут сиясий түзүлмини ислаһ қилишниң зөрүрлүкини тәкитләп, хәлқ арисида күчлүк тәсир пәйда қилғанлиқи, ғәрб ахбарат саһәсигә өз қарашлирини әркин баян қилғанлиқи үчүн хитайниң йоқитиш нишаниға айланған. Ғәрб әллиридә бәлгилик сиясий тәсири болған бу шәхсни хитай һөкүмити башқа баһанә-сәвәб билән қолға алалмиғандин кейин, “баҗ оғрилаш җинайити өткүзгән” дегән бәтнам билән қолға алған. Әмма бу сиясий қарилашни хитай хәлқиму, дуня җамаитиму қобул қилмиған.

Хәвәрләрдә баян қилинишичә, әй вейвейниң қоюп берилиши хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитидә өзгириш болғанлиқиниң аламити әмәс. Нобел мукапатиға еришкән лю шавбо вә йәнә миңлиған хитай кишилик һоқуқ паалийәтчилири һазирму хитай түрмилиридә вә қамақта ятмақта. Бәзилириниң һаят яки өлгәнлики мәлум әмәс. Әй вейвейниң қоюп берилиши бир хуш хәвәр болсиму, хитайдин келиватқан шум хәвәрләрниң алдида бу бәк чоң иш әмәс.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.