Gérmaniye metbu'atlirida ey wéywéyning qoyup bérilishi ghulghula qozghidi

80 Künlük tutqunluq hayattin kéyin tuyuqsiz qoyup bérilgen xitay ressami ey wéywéy mesilisi xelq'ara metbu'atlarda yene bir qétim ghulghula qozghidi.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011.06.23
ey-weywey-ai-weiwei-305.jpg Ey wéywéy özining héchqandaq uqturushsiz chuwuwétilgen studiyiside. 2011-Yili 11-yanwar shangxey.
AFP

Gérmaniyining gézit-zhurnal we téléwiziyiliri bu toghrisidiki xewerlerni bes-beste élan qildi. 6-Ayning 22-küni élan qilin'ghan xewerlerning sani téximu köp boldi. Ey wéywéy qoyup bérilishtin yérim kün ilgiri xitay hökümiti ey wéywéyning qoyup bérilgenlikini jakarlighan bolsimu, ey wéywéy 21-iyun küni kech sa'et 11:30 minut ötkende öyige qaytip kelgen. U gérmaniye, yawropa axbarat sahesi, xongkong we amérikining bezi muxbirlirining téléfon ziyaretlirini qisqila qobul qilghan bolsimu, “Köp gep qilish qulayliq emes” dep, özining kechmishliri toghrisida etrapliq melumat bérishni ret qilghan.

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 6-ayning 22-küni mexsus ey wéywéy üchün élan qilghan 6 parche xewiride, ey wéywéy gerche qoyup bérilgen bolsimu uning yenila xitay saqchilirining nazariti astida ikenlikini, muxbirlarning ziyaretlirini qobul qilishining asasiy jehettin cheklen'genlikini, ey wéywéy érishken bu erkinlikning béyjingning sirtigha chiqalmaydighan, kishiler bilen erkin-azade uchrishalmaydighan, ilgirikidek erkin pikir bayan qilalmaydighan erkinlik ikenlikini bayan qilishti.

Xitay hökümet terep ey wéywéyni xataliqini tonush ipadisi yaxshi bolghanliqi we késellik sewebidin nazaret astida qoyup bérilgenlikini bildürgen bolsimu, xelq'ara metbu'atlar bashqiche köz qarashliri otturigha qoyushti. Béziler “7-Ayning 1-küni xitay kommunistik partiyisi qurulghanliqining 90 yilliq xatire küni, xitay hökümiti xelqning könglini emin qilish, kütülmigen qarshiliq hadisilirining yüz bérishining aldini élish üchün uni qoyup berdi” dégen. Béziler “Xitay bash ministiri wén jyabaw yéqinda yawropa ziyaritini bashlimaqchi, uning yawropada ey wéywéy mesilisi tüpeyli éghir bésimgha uchrishi éniq idi. Bu bésimdin qutulush we yawropada kötürülüsh éhtimali bolghan namayishlarda küchlük qarshiliqqa uchrashtin saqlinish üchün qoyup bérildi” dégen. Yene béziler bolsa, “Xitay hökümitining ey wéywéyni iqtisadi jinayet bilen qarilishi bekmu rezillik idi. Yawropaliqlar xitay hökümiti ey wéy wéygha artqan jinayetlerge ishenmidi. Xitay bu mesilide xelq'arada yüzini töküwaldi” dégen. Mutleq köp qisim analizchilar ey wéywéy mesilisining xelq'araliq mesilige aylinip kétishi, buninggha amérika, yawropa döletliri we xelq'araliq kishilik hoquq organlirining izchil köngül bölishi, xitay bilen bolghan diplomatik alaqilerde ey wéy wéy mesilisini dawamliq tekitlep turghanliqi, ey wéywéy mesilisining da'im xitayning béshigha urulup turidighan toqmaqqa aylinip qalghanliqi uning qoyup bérilishidiki asasi seweb boldi”, dep qarighan.

Xitay hökümiti ey wéy wéyni qoyup bergen bolsimu, uning qoyup bérilishige munasiwetlik xewerler we mulahizilerge xitay tor betliride orun bermigen. Barliq tor betlirining bu toghrida munazire qilishini birdek chekligen. Ey wéywéy qorasi aldigha yighiliwalghan muxbirlargha özining salametlik ehwalining hazir nahayiti yaxshi ikenlikini, artuqche gep qilishning waqti emeslikini, özige köngül bölgen barliq orun we shexslerge rehmet éytidighanliqini bildürgen bolsimu, tutqunda yashighan 80 kün ichide béshidin ötken künler toghrisida zuwan sürmigen.  Kishilik hoquqni közitish teshkilatining  bildürüshiche, ey wéywéy xitay hökümitige baj oghrilash délosi tüpeyli échilidighan sot axirlashquche, muxbirlarning ziyaretlirini qobul qilmasliqqa maqul bolghan. Gérmaniye dolqunliri radi'osi néw york uniwérsitétidiki bir xitayshunas mutexessisning sözini neqil qilip, xitay saqchi terepning naheq, xata enzilerde özining yüzini saqlap qélish üchün jawabkar bilen kéliship, kapalet astida qoyup bérish, nazaret astida qoyup bérishtek usullarni qollinidighanliqini, ey wéywéyningmu oxshash teqdirge duch kelgenlikini bildürdi.

Xewerlerde bayan qilinishiche, xitay bash ministiri wén jyabaw 6-ayning 24-künidin bashlap en'gliye, gérmaniye we wén'giriyilerni ziyaret qilidighan bolup, bolupmu en'gliye we gérmaniyilerde ey wéywéyning tesiri alahide yuqiri iken. Bu döletlerdiki edebiyat-sen'etchiler bilen kishilik hoquq organliri arisida mustehkem birlik shekillen'gen bolup, ularning jem'iyetke tesir körsitish küchi ghayet zor iken. Xitay terep wén jyabawning bu qétimqi gherb sepiride ularning qarshiliqigha uchrashtin saqlinishnimu közde tutqan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bildürüshiche, xitay hökümiti ey wéywéyni iqtisadi jinayetni boynigha élishqa mejburlighan bolushi mumkin iken. Ey wéywéy emeliyette xitay hökümitining jinayetlirini pash qilghanliqi, mewjut siyasiy tüzülmini islah qilishning zörürlükini tekitlep, xelq arisida küchlük tesir peyda qilghanliqi, gherb axbarat sahesige öz qarashlirini erkin bayan qilghanliqi üchün xitayning yoqitish nishanigha aylan'ghan. Gherb elliride belgilik siyasiy tesiri bolghan bu shexsni xitay hökümiti bashqa bahane-seweb bilen qolgha alalmighandin kéyin, “Baj oghrilash jinayiti ötküzgen” dégen betnam bilen qolgha alghan. Emma bu siyasiy qarilashni xitay xelqimu, dunya jama'itimu qobul qilmighan.

Xewerlerde bayan qilinishiche, ey wéywéyning qoyup bérilishi xitaydiki kishilik hoquq weziyitide özgirish bolghanliqining alamiti emes. Nobél mukapatigha érishken lyu shawbo we yene minglighan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchiliri hazirmu xitay türmiliride we qamaqta yatmaqta. Bezilirining hayat yaki ölgenliki melum emes. Ey wéywéyning qoyup bérilishi bir xush xewer bolsimu, xitaydin kéliwatqan shum xewerlerning aldida bu bek chong ish emes.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.