Хитай хәлқи: әй вейвейгә берилгән баҗ җазаси һәммимизгә берилгән җаза

Бейҗиң шәһәрлик баҗ идариси 1-ноябир күни сәнәткар әй вейвейға уқтуруш әвәтип, уни 15 милйон йүән баҗ тапшурушқа буйруди.
Мухбиримиз ирадә
2011.11.08
ey-weywey-ai-weiwei-muxbirlargha-305.jpg Хитай рәссами әй вейвей мухбирларға қол ишарити қилди. 2011-Йили 23-июн.
AFP

Хәлқарада тонулған хитай өктичи сәнәткар әйвейвей 81 күнлүк нәзәрбәндтин қоюп берилгәндин кейин узун өтмәйла хитай һөкүмитиниң 15 милйон йүән йәни 2 йерим милйон долларға йеқин баҗни толуқлап тапшуруш һәққидики уқтурушини тапшуруп алди. Әй вейвий аилисигә әвәтилгән уқтурушта 15 күн ичидә баҗни толуқ тапшуруп болуши, әгәр бекитилгән күнгичә пулни тапшуруп болалмиса күнигә 200 миң йүәндин җаза пули қошулуп маңидиғанлиқи билдүрүлгән.

Вәқә йүз бәргәндин кейин, әй вейвей “твитер” тор блогиға қалдурған хетидә мундақ дәп язған: һөкүмәт һоқуқидин пайдилинип мәндин өч елиш мәқситигә йәтмәкчи болуватиду. Чүнки улар өктичиләрни җазалашта васитә таллимайду. Из-дерәксиз йоқитиветиш, мәхпий қолға елиш, қийнап иқрар қилдуруш, сақчилар арқилиқ попоза қилиш, “баҗ оғрилаш җинайити” артиш, ташқи дуняға баянат бериш, шинхуа агентлиқи арқилиқ төһмәт қилиш, ялған хәвәр тарқитиш қатарлиқларниң һәммиси адәмни вәһимигә салиду. Әмма, кишини әң үмидсизләндүридиғини, уларниң бу хил васитиләрниң һәммисини дүшминигә әмәс, өз хәлқигә қоллиниватқанлиқиниң дуняға ашкарилиниши, бизниң бүгүнки реаллиқимиз болуп қалғини.

Мәзкур хәвәр дуняға ашкариланғандин кейин, вәқә һәм хитай җәмийити, һәм хәлқарада җиддий инкас қозғиди. Буни бир өч елиш дәп қариған хитай өктичилири болса, нөвәттә әй вейвей үчүн ианә йиғиш паалийити қозғиған болуп, қисқиғинә бир мәзгил ичидә әй вейвей үчүн 6 милйон йүәндин артуқ пул йәни 950 миң доллар әтрапида ианә йиғилған. Игилинишичә, һазирғичә әй вейвейгә һесдашлиқини билдүрүп, униңға ианә бәргән кишиләрниң сани 22 миңдин ешип кәткән. Әй вейвейгә бундақ җиқ кишиниң пул ярдәм қилип, қоллишини ипадә қилиши хәлқара җамаәтниң диққитини алаһидә қозғаватқан болуп, улар буни әмәлийәттә хитай хәлқниң һөкүмәткә болған наразилиқиниң бир символи дәп қаримақта. Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди бу һәқтә радиомизға бәргән баянатида мундақ деди:
Бүгүн әй вейвей америка с н н телевизийисиниң зияритини қобул қилип, өзиниң бу пулни сиясий мәнигә игә болғанлиқи үчүн қобул қиливатқанлиқини ейтқан.

Кишиләр маңа өзлириниң мени давамлиқ қоллап кәлгәнликини, әмма уларниң буни ипадиләшкә пурсәт тапалмиғанлиқини ейтти. Улар һөкүмәтниң бу қилғини бир адаләтсизлик, бу һәммимизгә берилгән ортақ җаза, биз сизгә ианә қилиш арқилиқ әмәлийәттә өзимизниң авазини аңлитиватимиз, деди.

Мәлум болушичә, әй вейвей әгәр бу баҗни төлимигән тәқдирдә “баҗ төлимиди” дегән җинайәт билән түрмигә солинидиған болуп, әй вейвейниң аписи гав йиң мәркизи нюйоркта турушлуқ хитай кишилик һоқуқ тәшкилатиға қилған сөзидә “биз банка булисақму бу пулни төләп болалмаймиз” дегән. У : оғлум йәнә түрмигә кирип кәтмисун. Мениң оғлум һечқандақ гунаһ өткүзмиди. Хата ишни көргәндә бир ‏-икки еғиз лилла гәп қилип қоюш гунаһ боламдикән? мениң һөкүмәтни қорқунчлуқ, чирикләшкән, алвасти, дегән сөзләр билән тәриплигүм келиватиду” дегән. Гав йиң йәнә йолдиши әй чиң вапат болғанда һазирқи дөләт башлиқи ху җинтавниң хитай компартийисидә юқири дәриҗилик бир рәһбәр икәнликини, униң компартийигә вакалитән өзидин һал сорап кәлгәнликини ейтип “шу чағда чүшкән хатирә сүрәтни чоңайтип тамға есип қойған идим, әмма оғлум тутуп кетилгәндин кейин рәсимдики ху җинтавға қарисамла биарам болуп кетимән, шуңа ахири рәсимни еливетип униң орниға биз бир аилә кишилири чүшкән рәсимни есип қойдум” дегән. Хитай хәлқиниң бир пуқра болуш сүпити билән өз һоқуқиға игә болуши керәкликини әскәрткән 80 яшлиқ гавйиң ана өзиниң оғлини өлгүчә қоллайдиғанлиқини ейтқан.

Әй вейвейгә берилгән иқтисади җаза дунядиму кәң ғулғула қозғап, даңлиқ ахбарат васитилири һәммиси дегүдәк мулаһизилирини елан қилди. Вашингтон почтиси гезити елан қилған “йүән арқилиқ аваз бериш” намлиқ мақалидә хитайда қисқа муддәт ичидә нәччә он миңлиған кишиниң мәйли йошурун, мәйли ашкара васитиләр арқилиқ пул йиғип, әй вейвейгә һесдашлиқ билдүрүшидәк бу әһвалниң, хитай һөкүмитини қаттиқ әндишигә салидиғанлиқини, чүнки хитай һөкүмитиниң җамаәт пикри пәйда болуп, хәлқниң қозғилип кетишидин қаттиқ әнсирәйдиғанлиқини баян қилған.

Дәрвәқә, хитай һөкүмитиниң авази болған “йәр шари вақти гезити” бу һәқтә елан қилған мақалисидә аллиқачан “өз алдиға пул ианә йиғишниң қанунсиз бир қилмишлиқи” ни әскәртип болған. Әй вейвейниң баҗни ианә қилинған пул арқилиқ төлишигә хитай һөкүмитиниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқи көзәткүчиләрниң қизиқишини қозғаватқан бир мәсилә бопқалди. Әй вейвей бүгүн с н н телевизийисиниң бу һәқтики соалиға җаваб бәргәндә һөкүмәтниң бәлким буни “билмәскә селивелиш” тактикисини ишлитиши мумкинликини ейтқан.

Мәнчә улар бу ианә ишини билмигән қияпәткә киривелиши мумкин. яки уни “бу дегән наһайити аз сандики кишиләрниң һәрикити” дәп өткүзүветиши мумкин.Һөкүмәт маңа очуқ қилип “сениң бу баҗни төлигәнликиң, гунаһиңни қобул қилғанлиқиң болуп һесаблиниду, деди. Қанунда баҗ төлимисә түрмигә солинидиғанлиқи бәлгиләнгән. Йәни һәр иккила әһвалда уларниң мени түрмигә алғини алған. Шуңа улар хатирҗәм.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди болса һазир хитай һөкүмитиниң бу ианә мәсилисигә қандақ инкас қайтурушни биләлмәй қеливатқанлиқини, шуңа мушундақ җим турувелиш васитиси ишлитиватқанлиқини билдүрди.

Вашингтон почтиси гезити болса бу һәқтики мақалисидә әй вейвейниң қайта түрмигә елиниш еһтималлиқи үстидә тохтилип:
“коммунист хитай һөкүмити бәлки қудрәтлик болуши мумкин. Әмма у әй вейвей мәсилисигә хәлқниң қайтурған инкасини диққәткә елиши керәк. Бәлким хитайда демократийә һәрикити йүз берип, һакимийәт өзгириши йүз беришиниң шәрт-шараити техи толуқ пишип йетилмигән болуши мумкин. Әмма, хитай һөкүмити тәқдири билән йүзлишишкә алдирап кәткән болса, буниң әң яхши амали әй вейвейни қайта түрмигә солаш” дәп мулаһизә қилған.

Әй вевей бүгүн с н н теливизийисгә қилған сөзидә, нурғун кишиләрниң өзигә түрлүк васитиләр арқилиқ пул селиватқанлиқини, һәтта бәзиләрниң қәғәз айропилан ясап пулни һойлисиға ташлаватқанлиқини ейтип: бундақ бир әһвал бу милләтниң тарихида көрүлүп бақмиған. Биз буниңдин интайин сөйүндуқ” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.