'Ғәрб әллири хитайниң әрзан маллири билән тибәт мустәқиллиқидин бирини таллаш керәк'

Америка президенти барак обама билән далай лама түнүгүн хитайниң қаттиқ наразилиқиға қаримай учришиш елип барғандин кейин хитай буниңға наһайити қаттиқ наразилиқ билдүрди. Америка - хитай мунасивәтлири җиддийлишишкә башлиған пәйтләргә тоғра кәлгән бу учришишниң әһмийити техиму зор болуп, бу учришиш хәлқара мәтбуатларниң вә көзәткүчиләрниң алаһидә диққитини қозғиди.
Мухбирими ирадә
2010-02-19
Share
Dalay-lama-Washingtonda-muxbirlar-yighini-305 Сүрәт, далай ламаниң 18 - феврал күни вашингтонда, мухбирларни күтүвелиш йиғинида мухбирларниң соаллириға җавап бериватқан көрүнүшләрдин бири.
AFP Photo

Америка - хитай мунасивәтлирини көзитиватқан көзәткүчиләрму охшимиған баһаларни бәрди.

Америка президенти барак обама билән тибәт роһаний даһийси далай ламаниң түнүгүн ақсарайда учришиш елип бериши кейинки вақитларда америка - хитай арисида йүксиливатқан сүркилишни техиму улғайтти. Америка президенти барак обама далай ламани ақсарайда қобул қилидиғанлиқини елан қилғандин бери хитай һөкүмити давамлиқ түрдә америкини далай ламани қобул қилмаслиқ һәққидә агаһландурған болсиму, әмма барак обамани пиланидин ваз кәчтүрәлмиди.

Түнүгүн ақсарайда елип берилған учришиштин кейин, тибәт роһаний даһийси барак обама билән елип барған учришишдин интайин мәмнун болғанлиқи вә обаманиң тибәтниң һәқиқий аптономийә тәләп қилишини қоллайдиғанлиқини ипадә қилғанлиқини билдүрди.

Буниңдин қаттиқ нарази болған хитай һөкүмити болса җүмә күни хитай ташқи ишлар министирлиқи америкиниң бейҗиңда турушлуқ әлчиси җон һутисменни чақиртип хитайниң наразилиқини ипадилиди. Елан қилинған баяннамидә барак обаманиң бу һәрикитиниң америка - хитай мунасивәтлиригә чоңқур тәсир көрсәткәнлики, буниң хитай хәлқиниң миллий һессиятини зәхмиләндүргәнлики билдүрүлди.

Б б с'ниң билдүрүшичә, хитай 20 йилдин бери далай ламаниң бу хил учришишлириға наразилиқ билдүрүп кәлгән болсиму, әмма бу қетимлиқи хитайниң әң қаттиқ наразилиқ билдүргини болуп һесаблинидикән.

Америка - хитай мунасивәтлири йеқиндин буян арқа- арқидин оттуриға чиқиватқан мәсилиләр сәвәбидин җиддийлишип қалған иди. Гогул ширкитиниң хитайни хаккерлиқ һуҗум билән әйиблиши, арқидин америкиниң тәйвәнгә қорал сетип бериши вә америкиниң хитайни пулниң қиммитини контрол қилип содида адаләтсизлик қиливатқанлиқини оттуриға қоюши билән, икки дөләт мунасивити бирдинла җиддийлишип кәткән иди. Униң үстигә мушундақ бир пәйттә барак обаманиң далай ламани ақсарайда қобул қилиши хитайни қаттиқ биарам қилди.

Бүгүн хитайниң шинхуа, хәлқ қатарлиқ хәвәр бәтлириниң һәммисидә америкиға болған қаттиқ ғәзәп - нәпрәт ипадиләнгән болуп, америкиниң бу қилмишиниң тибәтниң мустәқиллиқини қоллиғанлиқ вә хитайниң ички ишиға қопаллиқ билән арилашқанлиқ дәп баһа берилгән.

Һазир америка билән хитай арисида оттуриға чиқиватқан бу сүркилиш пүтүн дуняниң қизиқишини қозғаватқан болуп, пүтүн дуня мәтбуатлири обама билән далай ламаниң учришишиға вә буниңға хитай тәрәп көрсәткән наразилиққа алаһидә йәр бәрди.

Америка мәтбуатлирида болса бүгүн көзәткүчиләр арқа - арқидин мақалә елан қилип, икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр вә кейинки вәзийәт үстидә мулаһизә елип барди.

Бу һәқтә вашингтон почтиси гезитиниң 19- чесладики санида елан қилинған "хитайниң йеңи икки қутуплуқ маһийити билән йүзлишиш" намлиқ мақалидә америкиниң хитай билән дипломатик мунасивәт орнатқандин бери "хитайни иқтисадий җәһәттин күчләндүргәндила сиясий җәһәттинму әркинлик әкәлгили җүмлидин кишилик һоқуққа һөрмәт қилидиған бир түзүм яратқили болиду" дәйдиған өрнәккә ишинип кәлгәнлики әмма вақитниң өтүши билән америкиниң охшимайдиған бир риаллиқ билән йәни хәлқи аҗиз вә бичарә болған, әмма һөкүмити бай вә күчлүк болған бир хитай дөлити билән йүзләшкәнликини баян қилди.

Мақалидә, америкиниң хитайға елип барған "пайдиға шерик қилиш арқилиқ әркинлик әкилиш" дәйдиған сияситиниң әмәлийәттә хитайниң коммунист һакимийитини күчләндүргәнлики көрситилгән.

Мақалидә йәнә, хитай һакимийитиниң америкиниң һәр бир һәрикитини худди хитай коммунист һакимийитини йоқитиш үчүн қилиниватқан қәситтәк көридиғанлиқи, шуңа хитайниң президент обаманиң далай лама билән учришишиниму тибәт вә уйғурларниң "бөлгүнчилик һәрикитини қоллиди" дәп чүшинидиғанлиқи баян қилинған.

Мақалидә йәнә, хитайниң йеқиндин буянқи мутиһәмликлириниң хитай коммунист һакимийитиниң хорикиниң өсүп кетиши вә өзиниң хәвпсизликигә болған ишәнчсизликидин келип чиқиватқанлиқи, шуңа әмди америкиниң хитайға қарита йеңи бир сиясәт йүргүзүши керәклики көрситилгән.

Йеқиндин буян америка - хитай арисида оттуриға чиққан җиддий вәзийәт шундақла хитайниң һәддидин зиядә реаксийиси көзәткүчиләрниң диққитини қозғаватқан болуп, бу һәқтә чиқиватқан мақалиләр бирдәк хитай һөкүмитиниң өзиниң иқтисадий күчигә һәддидин зиядә ишинип, ирандики ядро мәсилиси вә килимат мәсилилиридә болсун мутиһәмлик қиливатқанлиқи һәққидә ортақлашмақта.

Бүгүн йәнә, америкида чиқидиған хаффиңтон почтиси гезитидә елан қилинған "ғәрб чоқум тибәтләрни қоллиши керәк" темилиқ мақалидә аптор тибәт тарихи, мәдәнийитиниң хитай һакимийитиниң сиясити билән аста - аста йоқилишқа йүзлиниватқанлиқи, тибәтниң пайтәхти болған лхасани хитай көчмәнлириниң бесип кәткәнлики һәққидә оқурмәнләргә мәлумат бериду вә әгәр тибәткә көңүл бөлмигән тәқдирдә дуняда тибәт дәп бир йәр қалмайдиғанлиқини әскәртиду.

Аптор, обаманиң далай лама билән ақсарайда елип барған учришиши үстидә, обама далай ламаға: "әмди биз мүрини мүригә тирәп, өз ‏- ара һәмкарлишип, ғәлибини қолға кәлтүримиз" дәмду яки "рәһмәт, сиз билән наһайити яхши сүрәткә чүшүвалдим, лекин сиз өзиңизниң күчигә тайиниң, дәмду", дәп соал қойиду.

Мақалидә ғәрб әллириниң тибәт мустәқиллиқини қоллиши керәклики алаһидә тәкитләнгән болуп, "америка вә ғәрб әллири тибәт мустәқил болғичә хитайға қаттиқ бесим ишлитиши керәк," дәп көрситиду.

Тибәт әгәр мустәқил болған тәқдирдә буниң дунядики зораван күчләр вә қорал арқилиқ, террор арқилиқ һәқ тәләп қиливатқанларғиму бир яхши үлгә болидиғанлиқи, тибәтниң мустәқилликигә еришәлмәслики далай ламаниң әмәс, бәлки ғәрбниң сәвәнлики икәнлики баян қилинған мақалидә, "ғәрб әллири хитайниң әзан маллири билән тибәт мустәқиллиқидин бирини таллаш керәк", дейилгән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт