«5‏-Феврал вәқәси» дә түрмидин қоюп берилгән бәзи уйғурлар йәнә из-дерәксиз йоқап кәткән.

Хитай даирилири өткән йилниң ахирлиридин башлап уйғур елидә «диний күчләр» гә қаттиқ зәрбә бериш һәрикити қозғиған иди.
Мухбиримиз әркин
2012-03-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1997 - Йили вәтәндин елип чиқилған, 5  - феврал ғулҗа вәқәси көрситилгән синалғу лентисиниң сүрити.
1997 - Йили вәтәндин елип чиқилған, 5 - феврал ғулҗа вәқәси көрситилгән синалғу лентисиниң сүрити.
RFA Photo / Erkin Tarim

Бу қетим елип берилған һәрикәтниң асаслиқ бастуруш нишанлириниң бири, хитай һөкүмити «нуқтилиқ шәхсләр» дәп атайдиған диний вә сиясий пикри хитай һөкүмити билән бирдәк болмиған шәхсләр вә илгири шу сәвәблик түрмидә ятқан кишиләргә қаритилған. Даириләрниң бу нишанни чиқиш қилип, йеқинда ғулҗа «5‏-феврал вәқәси» дә қолға елинип қамақ җазасиға һөкүм қилинған кепәкйүзи йезилиқ бәзи уйғурларни йәнә тутуп кәткәнлики илгири сүрүлмәктә.

Ғулҗиниң кепәкйүзи йезиси или дияридики 1997‏-йили йүз бәргән «5‏-феврал вәқәси» дә вәқәгә четилип, уйғурлар әң көп тутқун қилинған, сотланған, муддәтлик-муддәтсиз қамақ җазаси вә өлүм җазасиға һөкүм қилинған йеза. Ғәйрий рәсмий мәлуматларда илгири сүрүлүшичә, мәзкур йезиға қарашлиқ төвәнки кепәкйүзи кәнтиниң өзидинла 69 уйғур яшниң қолға елинғанлиқи мәлум. Қолға елинғанлардин бәзиләр 2 йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған болса, йәнә бәзиләр охшимиған дәриҗидә қисқа вә узун муддәтлик қамақ җазалириға һөкүм қилинған иди.

Бирақ, даириләр әйни чағда қамақ җазасиға һөкүм қилинип җаза муддитини тошқандин кейин қоюп берилгән бәзи кишиләрниң та һазирға қәдәр пешини қоюп бәрмигән. Даириләр «5‏-феврал вәқәси» гә четилип 7 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған төвәнки кепәкйүзи кәнт аһалилиридин яқуп идрисни бу йил 1‏-айда йәнә тутуп кетип, һазирға қәдәр из-дерикини бәрмигән.

Яқуп идрисниң тутқун қилиниши йеқиндин буян уйғур елиниң җәнубидики бәзи районларда хитай аманлиқ күчлири билән уйғурлар арисида тоқунуш йүз берип, пәйда болған вәзийәттики җиддийлик билән алақидар яки әмәслики намәлум. Бирақ, униң тутқун қилинған вақти дәл хитай даирилириниң уйғур елидә « диний әсәбийлик»кә зәрбә бериш һәрикити қозғап, диний паалийәт, диний әсәрләр, диний затлар вә «нуқтилиқ шәхсләр» ни бастуруш, қолға елиш вә нәзәрбәнд қилиш һәрикити әвҗ алған пәйткә тоғра кәлгәнлики һечкимгә сир әмәс.

Кепәкйүзи йезилиқ сақчи понкитидики хадимлар яқуп идрисниң тутқун қилинғанлиқини етирап қилған болсиму, бирақ кимләр тәрипидин тутқун қилинғанлиқи, сәвәби вә һазир қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқиға даир тәпсилатларни ашкарилашни рәт қилди.

Кепәкйүзи сақчи понкитиниң бир хадими яқуп идрисни өзлириниң тутқун қилмиғанлиқи, буниңға пәқәт ғулҗа шәһәрлик җ х идариси җаваб берәләйдиғанлиқини билдүрди.

«Диний әсәбийлик» кә зәрбә бериш намида диний паалийәт, диний әсәрләр вә диний затларни қанунсиз тутқун қилиш вә из-дерәксиз йоқитиветиш мәсилиси д у қ қатарлиқ тәшкилатлар вә бәзи хәлқара сиясий гуруһлар оттуриға қоюп, хәлқара җәмийәтни җиддий көңүл бөлүшкә, хитай даириниң қилмишини тәкшүрүшкә чақириватқан мәсилә.

Д у қ вәкили алдинқи күни б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң йиллиқ йиғинида сөзгә чиқип, бу мәсилини оттуриға қойған. Хитай һөкүмитиниң сақал қоюшни, яғлиқ артишни чәкләп, бу хил диний символларни « қалақлиқ», «әсәбийлик» вә «қанунсиз диний паалийәт» дәп қарап, зәрбә бериш обйектиға айландурувалғанлиқини илгири сүргән. Шундақла йәнә җаза муддитини тошқан уйғурларни һәр хил баһаниләр билән үзлүксиз түрмидә тутуп туруватқанлиқи, нәзәрбәнд қиливатқанлиқи, из дерәксиз йоқитиватқанлиқини билдүргән иди.

Америкида яшайдиған уйғур вәзийәт анализчилиридин шихәнзә университетиниң сабиқ лектори елшат һәсән әпәнди, хитай даирилириниң ғулҗа вәқәсидин қалған уйғурларни давамлиқ йошурун хәвп, дәп қарап, һәр қандақ бир һәрикәт башланса, уларни нәзәрбәнд қилиш вә зәрбә бериш нишани қилип келиватқанлиқини әскәртти. Униң илгири сүрүшичә, даириләр бундақ қилиш арқилиқ башқиларда бесим пәйда қилиш вә қорқутушни мәқсәт қилидикән.

Бирақ елшат һәсән әпәнди агаһландуруп, хитай һөкүмитиниң бу хил радикал бастуруш васитилири районниң муқимлиқиға пайдисиз икәнлики, униң техиму зор қаршилиқни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини билдүрди.

Чәтәлдики уйғур тор бәтлиридики ғәйрий рәсмий мәлуматлардин ашкарилинишичә, «5‏-феврал ғулҗа вәқәси» дә 7 йиллиқ қамақ җазасини тоштуруп чиққан яқуп идристин башқа төвәнки кепәкйүзи кәнтидин йәнә, абдувәли летип 2 йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға буйрулған. Лекин униң өлүм җазасиниң 2 йилдин кейин муддәтсиз қамақ җазасиға өзгәртилгәнлики яки өлүм җазаси иҗра қилинғанлиқи бизгә мәлум әмәс. Униңдин сирт әкрәм қулмуһәммәт, әлқәм қулмуһәммәт ака-укилар, ғоҗаәхмәт турсун муһәммәт, таһирҗан әмәт вә закирҗан әмәт ака-укилар, ярмуһәммәт қазақ, шаһимәрдан сәйдәхмәт, аюп, сәййдәкрәм қатарлиқ яшлар охшимиған дәриҗидә қамақ җазасиға һөкүм қилинған.

Елшат әпәнди, хитай хәлқ қурултийиниң мәмликәтлик йиғининиң икки күн илгири «җинайи ишлар дава қануни» ниң түзитиш киргүзүш нусхисини мақуллап, хитай аманлиқ органлириниң дөләт бихәтәрлик делолирида кишиләрни соал-сорақсиз тутуп турушини қанунлаштурғанлиқи, буниң уйғур елидә яқуп идрисни соал-сорақсиз тутуп кәткәнгә охшаш тутуп кетиш вәқәлириниң техиму көпийишини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини билдүрди.

Һалбуки хитай хәлқ қурултийи алдинқи күни қанунлаштурған бу мәсилә, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң мушу икки күн җәрянидики бәс муназирисидә оттуриға қоюп, америка, канада вә чехийә қатарлиқ дөләтләр хитайниң бу җәһәттики һәрикитини тәнқид қилған мәсилә иди.

Кишилик һоқуқ кеңишиниң йиғинида америка вәкили әскәртип, хитайниң « қолға елиш, кишиләргә җинайәтчи муамилиси қилиш, из дерәксиз йоқитиветиш, қанундин һалқип тутқун қилиш, торни контрол қилиш қатарлиқ васитиләрни қоллинип, өктичиләрни бастуруватқанлиқи»ни тәнқид қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт