"5‏-Féwral weqesi" de türmidin qoyup bérilgen bezi Uyghurlar yene iz-déreksiz yoqap ketken.

Xitay da'iriliri ötken yilning axirliridin bashlap Uyghur élide "Diniy küchler" ge qattiq zerbe bérish herikiti qozghighan idi.
Muxbirimiz erkin
2012-03-15
Élxet
Pikir
Share
Print
1997 - Yili wetendin élip chiqilghan, 5  - féwral ghulja weqesi körsitilgen sinalghu léntisining süriti.
1997 - Yili wetendin élip chiqilghan, 5 - féwral ghulja weqesi körsitilgen sinalghu léntisining süriti.
RFA Photo / Erkin Tarim

Bu qétim élip bérilghan heriketning asasliq basturush nishanlirining biri, xitay hökümiti "Nuqtiliq shexsler" dep ataydighan diniy we siyasiy pikri xitay hökümiti bilen birdek bolmighan shexsler we ilgiri shu seweblik türmide yatqan kishilerge qaritilghan. Da'irilerning bu nishanni chiqish qilip, yéqinda ghulja "5‏-Féwral weqesi" de qolgha élinip qamaq jazasigha höküm qilin'ghan képekyüzi yéziliq bezi Uyghurlarni yene tutup ketkenliki ilgiri sürülmekte.

Ghuljining képekyüzi yézisi ili diyaridiki 1997‏-yili yüz bergen "5‏-Féwral weqesi" de weqege chétilip, Uyghurlar eng köp tutqun qilin'ghan, sotlan'ghan, muddetlik-muddetsiz qamaq jazasi we ölüm jazasigha höküm qilin'ghan yéza. Gheyriy resmiy melumatlarda ilgiri sürülüshiche, mezkur yézigha qarashliq töwenki képekyüzi kentining özidinla 69 Uyghur yashning qolgha élin'ghanliqi melum. Qolgha élin'ghanlardin beziler 2 yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan bolsa, yene beziler oxshimighan derijide qisqa we uzun muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan idi.

Biraq, da'iriler eyni chaghda qamaq jazasigha höküm qilinip jaza mudditini toshqandin kéyin qoyup bérilgen bezi kishilerning ta hazirgha qeder péshini qoyup bermigen. Da'iriler "5‏-Féwral weqesi" ge chétilip 7 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan töwenki képekyüzi kent ahaliliridin yaqup idrisni bu yil 1‏-ayda yene tutup kétip, hazirgha qeder iz-dérikini bermigen.

Yaqup idrisning tutqun qilinishi yéqindin buyan Uyghur élining jenubidiki bezi rayonlarda xitay amanliq küchliri bilen Uyghurlar arisida toqunush yüz bérip, peyda bolghan weziyettiki jiddiylik bilen alaqidar yaki emesliki namelum. Biraq, uning tutqun qilin'ghan waqti del xitay da'irilirining Uyghur élide " Diniy esebiylik"ke zerbe bérish herikiti qozghap, diniy pa'aliyet, diniy eserler, diniy zatlar we "Nuqtiliq shexsler" ni basturush, qolgha élish we nezerbend qilish herikiti ewj alghan peytke toghra kelgenliki héchkimge sir emes.

Képekyüzi yéziliq saqchi ponkitidiki xadimlar yaqup idrisning tutqun qilin'ghanliqini étirap qilghan bolsimu, biraq kimler teripidin tutqun qilin'ghanliqi, sewebi we hazir qeyerde tutup turuluwatqanliqigha da'ir tepsilatlarni ashkarilashni ret qildi.

Képekyüzi saqchi ponkitining bir xadimi yaqup idrisni özlirining tutqun qilmighanliqi, buninggha peqet ghulja sheherlik j x idarisi jawab béreleydighanliqini bildürdi.

"Diniy esebiylik" ke zerbe bérish namida diniy pa'aliyet, diniy eserler we diniy zatlarni qanunsiz tutqun qilish we iz-déreksiz yoqitiwétish mesilisi d u q qatarliq teshkilatlar we bezi xelq'ara siyasiy guruhlar otturigha qoyup, xelq'ara jem'iyetni jiddiy köngül bölüshke, xitay da'irining qilmishini tekshürüshke chaqiriwatqan mesile.

D u q wekili aldinqi küni b d t kishilik hoquq kéngishining yilliq yighinida sözge chiqip, bu mesilini otturigha qoyghan. Xitay hökümitining saqal qoyushni, yaghliq artishni cheklep, bu xil diniy simwollarni " Qalaqliq", "Esebiylik" we "Qanunsiz diniy pa'aliyet" dep qarap, zerbe bérish obyéktigha aylanduruwalghanliqini ilgiri sürgen. Shundaqla yene jaza mudditini toshqan Uyghurlarni her xil bahaniler bilen üzlüksiz türmide tutup turuwatqanliqi, nezerbend qiliwatqanliqi, iz déreksiz yoqitiwatqanliqini bildürgen idi.

Amérikida yashaydighan Uyghur weziyet analizchiliridin shixenze uniwérsitétining sabiq léktori élshat hesen ependi, xitay da'irilirining ghulja weqesidin qalghan Uyghurlarni dawamliq yoshurun xewp, dep qarap, her qandaq bir heriket bashlansa, ularni nezerbend qilish we zerbe bérish nishani qilip kéliwatqanliqini eskertti. Uning ilgiri sürüshiche, da'iriler bundaq qilish arqiliq bashqilarda bésim peyda qilish we qorqutushni meqset qilidiken.

Biraq élshat hesen ependi agahlandurup, xitay hökümitining bu xil radikal basturush wasitiliri rayonning muqimliqigha paydisiz ikenliki, uning téximu zor qarshiliqni keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Chet'eldiki Uyghur tor betliridiki gheyriy resmiy melumatlardin ashkarilinishiche, "5‏-Féwral ghulja weqesi" de 7 yilliq qamaq jazasini toshturup chiqqan yaqup idristin bashqa töwenki képekyüzi kentidin yene, abduweli létip 2 yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha buyrulghan. Lékin uning ölüm jazasining 2 yildin kéyin muddetsiz qamaq jazasigha özgertilgenliki yaki ölüm jazasi ijra qilin'ghanliqi bizge melum emes. Uningdin sirt ekrem qulmuhemmet, elqem qulmuhemmet aka-ukilar, ghoja'exmet tursun muhemmet, tahirjan emet we zakirjan emet aka-ukilar, yarmuhemmet qazaq, shahimerdan seyd'exmet, ayup, seyyd'ekrem qatarliq yashlar oxshimighan derijide qamaq jazasigha höküm qilin'ghan.

Élshat ependi, xitay xelq qurultiyining memliketlik yighinining ikki kün ilgiri "Jinayi ishlar dawa qanuni" ning tüzitish kirgüzüsh nusxisini maqullap, xitay amanliq organlirining dölet bixeterlik délolirida kishilerni so'al-soraqsiz tutup turushini qanunlashturghanliqi, buning Uyghur élide yaqup idrisni so'al-soraqsiz tutup ketken'ge oxshash tutup kétish weqelirining téximu köpiyishini keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Halbuki xitay xelq qurultiyi aldinqi küni qanunlashturghan bu mesile, b d t kishilik hoquq kéngishining mushu ikki kün jeryanidiki bes munaziriside otturigha qoyup, amérika, kanada we chéxiye qatarliq döletler xitayning bu jehettiki herikitini tenqid qilghan mesile idi.

Kishilik hoquq kéngishining yighinida amérika wekili eskertip, xitayning " Qolgha élish, kishilerge jinayetchi mu'amilisi qilish, iz déreksiz yoqitiwétish, qanundin halqip tutqun qilish, torni kontrol qilish qatarliq wasitilerni qollinip, öktichilerni basturuwatqanliqi"ni tenqid qilghan.

Toluq bet