Германийә ахбаратлирида хитайдики инсан һәқлири вәзийити тоғрисидики учурлар

6 - Айниң 27 - күни германийилик даңлиқ кино артиси ханнес янке(Hannes Jaenicke) ханимниң сумруғ, йәни поәних телевизийә қанилиниң "диалог" программисида тибәтликләр вә уйғурлар тоғрисида қилған сөзи, германийә юқири дәриҗилик һөкүмәт хадимлириниң җиддий диққитини тартқан иди. Сабиқ баш министир һелмут, һазирқи ташқи ишлар министири шитайин майер(Stein Meir) вә сотсиял демократлар партийиси рәиси бек(Beck)лар дәрһал инкас билдүрүп, ханнес янке ханимни "еғизини юмуш" қа дәвәт қилған.
Мухбиримиз әкрәм хәвири
2008.07.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

 Әмма бейҗиң олимпик мусабиқисигә тәклип қилинған ханнес янке ханим "еғизини юмуш"ниң һөддисидин чиқалмайдиғанлиқини, олимпик мусабиқисиниң хитайдики инсан һәқлири вәзийитигә вә кишилик әркинликкә чоқум иҗабий тәсир көрситиши керәкликини тәкитлигән.

Хитайниң бастуруши давам қилмақта

Берлин вә бонн гезитлиридики мәлуматларда көрситилишичә, ханнес янке ханим: "бүгүнки хитай олимпики билән 1936  -  йили натсестлар германийиси өткүзгән олимпикниң һич пәрқи йоқ. Хитайдики инсан һәқлири вәзийити барғансири әшәддийлишишип, дирамматик түс алмақта. Хитай һөкүмити тибәтликләр вә уйғурлар үстидин қаттиқ бастурушни давам қилмақта, әгәр хитай олимпики хитлер заманидикидәк елип берилмақчи болса, мән буниңға мақул демәймән" дегән.

Ханнес янке ханим йәнә, хитай тәшвиқатлиридики сахтилиқлар, мухбирларниң әркин паалийәт елип баралмаслиқ мәсилиси, сичуәндики йәр тәврәштә қазаға учриған оқуғучилар һәмдә уларниң ата  -  анисиниң қолға елиниш мәсилиси үстидиму тохталған. Хитайни фашистек диктатор дөләткә охшатқан. Көплигән ихласмәни һәм тамашибини болған бу даңлиқ артисниң сөзи, германийә мәтбуатлири вә җамаити арисида күчлүк тәсирләр пәйда қилған.

Хитайниң ғәрбкә  қарита тәшвиқати

Ард телевизийә қанилиниң 2  -  июлдики нәқиллиригә  қариғанда, хитай һөкүмити үч нәпәр тибәт мутәхәссисни явропаға әвәткән. яврупа әллиридә тибәт мәсилисиниң әсли маһийитини ашкарилаш, йәни тибәтниң әзәлдин хитайниң бир қисми болғанлиқини чүшәндүрүш һәмдә тибәттики бәхтияр турмушни аңлитиш вәзиписини зиммисигә алған бу мутәхәссисләр 7  -  айниң 1  -  күни тунҗи болуп, берлиндики хитай баш әлчиханисида мухбирларни күтүвелиш йиғини өткүзгән. Улар тибәт вәзийитиниң муқимлашқанлиқини, илгирикидәк параван турмушниң башланғанлиқини сөз муқәддимиси қилған.

Хитайдин кәлгән бу мутәхәссисләр мухбирларниң соаллириға җаваб бәргәндә, йәнила хитай һөкүмитиниң әсли мәйданиға садиқ һалда, далай ламани бөлгүнчиликтә әйиблигән һәм уни мустәқиллиқ идийисидин һәқиқи ваз кәчмиди, дәп қарайдиғанлиқини билдүрүшкән.

Хитайниң тәшвиқати ишәнчисиз

Әмма бу сөһбәт соруниға дахил болған германийә мухбирлири, өзлириниң тибәт һәққидики соаллириға қанаәтлинәрлик җаваб  алалмиғанлиқини оттуриға қойған.

Улар, чәтәл мухбирлириниң тибәттә һәқиқи тәкшүрүш елип бериш пурситигә еришәлмигәнликини, хитай компартийисиниң бир тәрәплимә тәшвиқатлириға ишинишни халимайдиғанлиқини, тибәттә бурунқидинму бәттәр зулум вә әнсизчилик һөкүм сүрүватиду, дәп қарайдиғанлиқини тәкитләшкән. Өзлириниң тибәт вәқәси җәрянида қолға елинған миңдин артуқ кишиниң тәқдиригә техиму қизиқидиғанлиқини ипадиләшкән.

Хитай савақни қобул қилиши керәк

Германийә долқунлири радиосиниң 7  -  айниң 2  -  күнидики "германийә ахбаратида тибәт мәсилиси техиму илгирилигән һалда муназирә қилинмақта" намлиқ хәвиридә болса, тибәт вәзийити анализ қилинған вә хитайниң далай лама вәкиллири билән елип барған сөһбитиниң иҗабий нәтиҗә һасил қилишидин гуманлинишқа болидиғанлиқи илгири сүрүлгән. Хәвәрдә "франкфурт пул муамилә гезити" гә бесилған мундақ бир җүмлә нәқил орнида ишлитилгән. "Хитайниң далай вәкиллири билән көрүшүш қарарини елиши, пәқәтла ғәрб  әллиригә көрситип қоюшни мәқсәт қилған. Һазир әң муһим болғини, хитай партийә рәһбәрлири тибәт вәқәсидин дәрс алдиму йоқ һәмдә қандақ дәрс алди? дегәндин ибарәт".

"Мәшәл"дә хитай зулуми тоғрисида көрүнүшләр

6  -  Айниң 30  -  күни йәнә, сумруғ телевизийә қанили тибәт вәқәси һәққидә "мәш`әл" намлиқ көп қисимлиқ бир һөҗҗәтлик филимни көрсәткән. 7  -  Айниң 1  -  күни германийә күндилик гезити униңға қарита обзор елан қилған. Обзорда мундақ дейилгән: "хитай һөкүмити өзиниң санлиқ истатистикилиқ мәлуматлирини сир тутиду. Әмәлийәттә тибәттики иқтисади илгириләш тибәт хәлқигә һечқандақ пайда елип кәлмигән. Мутләқ көп қисим тибәтликләр чарвичилиқ вә деһқанчилиқ билән тирикчилик қилиду. Уларниң көп санлиқи саватсиз. Шәһәрләрдә уларға иш йоқ. Иш орунлирини хитайлар игиләп болған. Маарип тәрбийиси тибәттә омумлашмиған. Хитай игиликиниң тәрәққи қилишиниң әксичә, барғансири намратлиқ, қалақлиққа патқан тибәтликләрдә хитай мустәбит һөкүмранлиқиға қарши кәйпият баш көтәргән".

"Мәшәл" намлиқ филимдә болса, тибәттики инсан һәқлири дәпсәндичиликигә кәң йәр берилгән. Тибәттә йүз бәргән вәқә вә бундин кейин йүз бәргүси вәқәләрниң җавабкарлиқиниң хитай һөкүмитиниң зиммисида икәнлики илгири сүрүлгән. Әгәр далай вәкиллири билән хитай оттурисидики сөһбәттин нәтиҗә һасил болмиса, тибәтликләрниң йәнә бир қетимлиқ қаршилиқиниң тәсәввур қилғусиз ақивәтләрни пәйда қилидиғанлиқидин бишарәтләр берилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.