Германийә ташқи ишлар министирлики мәсулиниң уйғур мәсилиси һәққидә ейтқанлири

Германийә пайтәхти берлинда өткүзүлгән дуня уйғур қурултийи, вакаләтсиз милләтләр тәшкилати вә америкиниң демократийини илгири сүрүш фонди бирликтә тәшкиллигән 2 - нөвәтлик уйғур рәһбәрлирини демократийә вә инсан һоқуқлири бойичә тәрбийиләш курсида германийә ташқи ишлар министирлики мәсули ноока әпәндиму сөз қилған иди.
Мухбиримиз әркин тарим хәвири
2008-05-02
Share
german-tashqi-nooka-305 Ноока әпәнди сөзидә, уйғур мәсилиси, униң һәл қилиш йоллири вә германийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисигә болған көз қарашлири қатарлиқ темилар һәққидә тохталди.
RFA Photo
 Ноока әпәнди сөзидә, уйғур мәсилиси, униң һәл қилиш йоллири вә германийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисигә болған көз қарашлири қатарлиқ темилар һәққидә тохталди.

Ноока әпәнди сөзини мундақ башлиди: "һөрмәтлик рабийә қадир ханим һөрмәтлик йиғинға қатнашқучилар бу йиғинға мени тәклип қилғанлиқиңлар үчүн көп рәһмәт. Өткән йили 10 - айда мән рабийә қадир ханимни қобул қилған вақтимда, у маңа уйғурлар вә уйғурларниң бүгүнки вәзийити һәққидә әтраплиқ мәлумат берип өткән иди. Шу вақиттин кейин мән уйғур мәсилисигә алаһидә көңүл бөлүшкә башлидим."

Германийә ташқи ишлар министирлики рәһбәрлиридин ноока әпәнди бу ечилиш мурасимиға келиштики мәқсиди үстидә тохтилип мундақ деди:"һәммиңларға мәлум болғинидәк йеқиндин бери тибәт тоғрисида наһайити көп хәвәрләр чиқиватиду. Әмма уйғурлар һәққидә унчивала көп хәвәр чиққини йоқ. Мән бу йәргә пәқәтла курсиңларниң ечилиш мурасимиға қатнишиш үчүн кәлгиним йоқ, бу мениң уйғурларға болған сөйгү вә муһәббитимниму ипадиләйду."

Ноока әпәнди уйғур рәһбәрлирини йетиштүрүш курсиниң ечилиш мурасимида қилған сөзидә сиясәтчиләрниң бир йәрдә вәқә йүзбәргәндин кейин әмәс, вәқәниң алдини елиш үчүн тиришчанлиқ көрситиши керәкликини ейтип мундақ деди:"11 - сентәбир вәқәсидин кейин хитайда пәқәт тибәтләрниңла әмәс, пүтүн аз санлиқ милләтләрниң һәқ вә һоқуқлириниң дәпсәндә болғанлиқиму учуқ ашкара оттуриға чиқти. Бу қетим тибәттә йүз бәргән вәқәни хитай һөкүмитиниң қаттиқ қоллуқ билән бастуруши вәһшийләрчә бир әһвал. Биз сиясәтчиләр, жорналистлар шуниңға диққәт қилишимиз керәкки, бәзи йәрләрдә қанлиқ вәқәләр йүз бәргәндин кейин у йәрләргә көңүл бөлмәй, вәқә йүз бериштин бурун у мәсилиләргә көңүл бөлүшимиз, у мәсилиләрни һәл қилиш үчүн тиришишимиз керәк. Тибәттә йүз бәргәнгә охшаш вәқәләрни алдин мөлчәрләп униң мәйданға келишиниң алдини елиш үчүн тәдбир елишимиз керәк. Бу пәқәтла уйғур вә тибәтләр һәққидила әмәс пүтүн езиливатқан милләтләр вә тоқунушлар үчүнму өтиду."

Ноока әпәнди сөзидә хитай һөкүмити билән хитайдики аз санлиқ милләтләр арисидики тоқунушни һәл қилиш йоллири үстидә тохтилип мундақ деди: "биз хитайдики аз санлиқ милләтләр билән хитай һөкүмити оттурисидики тоқунушни қандақ һәл қилиш мәсилиси тоғрулуқ узун вәдилик сиясәт тепишимиз керәк. Биз олимпик тәнтәрбийә мусабиқиси башлиништин бурун хитайда боливатқан инсан һәқлири дәпсәндилирини битәрәп бир шәкилдә дуняға аңлитишимиз керәк. Биз ғәрб дөләтлири демократийилик һөкүмәтләр диктатор дөләтләрдә олимпик мусабиқисиниң өткүзүлүшини қобул қилалмаймиз. Биз олимпик мусабиқисиға сиясәтни арилаштурмайли десәкму, буниң өзи бир сиясәт. Бир тәрәп буниңға сиясәт арилаштуриватса сән қопуп йәнә бир тәрәпкә буниңға сиясәт арилаштурма десәң болмайду. Биз германийә һөкүмити болуш сүпитимиз билән дуняниң һәрқайси дөләтлиригә қойған тәлипимизни хитайғиму қойимиз, һәргиз хитайға айрим бир сиясәт елип баралмаймиз. Хитайдики инсан һәқлиригә көңүл бөлсәк хитайға пайдилиқ. Бу мәсилиләрни тоғра һәл қилиш үчүн мәсилиләрни чоңқур анализ қилишимиз керәк. Бу шәрқий түркистан үчүнму шундақ, хитай һөкүмити шәрқий түркистанда немә үчүн бундақ қалаймиқанчилиқлар мәйданға чиқиватиду? бу соални яхши ойлишиши керәк. Биз хитай һөкүмитигә давамлиқ һалда буни дәп келиватимиз. Уйғурлар билән хитайлар бир - биригә һөрмәт қилмастин, давамлиқ һалда бир бир - биригә өчмәнлик қилса бу мәсилини һәл қилғили болмайду. Өзара сөһбәт елип барса бу мәсилә асан һәл болиду. "

Ноока әпәнди сөзидә германийә вә явропа парламентиниң хитайни хәлқара қанунға риайә қилишқа чақирип мундақ деди: "германийә һөкүмити вә яврупа бирлики парламенти хитай билән аз санлиқ милләтләр оттурисидики мәсилиләрни һәл қилиш үчүн хитай һөкүмити аз санлиқ милләтләр билән диалог қурушқа, хәлқара қанунға риайә қилишқа чақирип келиватиду. Аз санлиқ милләтләрни рази қилиш үчүн хитайларниңму тиришчанлиқ көрситиши керәк. Хитайниң земин пүтүнликини бузмастин бу ихтилапларниң һәл болиши керәк. Уйғурларға диний вә мәдәний аптономийини бериши керәк. Биз германийә һөкүмити, аз санлиқ милләтләрниң өз тилини, динини, өрп адәтлирини, өз тарихини сақлап қелиш шәрти билән хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләр билән музакирә елип беришини тәләп қилимиз. Хитайниң аз санлиқ милләтләргә қарши қаттиқ қоллуқ сиясәт елип бериши, хәвәрләрни қамал қиливелиши вәқәләрни чоңайтиветиватиду."

Германийә ташқи ишлар мәсули ноока әпәнди гүантанамодики уйғурлар һәққидә тохтилип мундақ деди: "сөзүмни тамамлаштин бурун гүантанамодики уйғурлар һәққидиму тохтилип өтмәкчимән. Бу кишиләр америкиниң сотида ақлинип чиқти. Гүантанамодики уйғурлар бигунаһ, уларниң қоюп берилиши керәк. Әң ечинишлиқ болғини шуки хитай һөкүмити пүтүн уйғурларни дуняға террорист дәп көрситишкә тиришиватиду бу тоғра әмәс. Терорчи әмәс кишиләрни террорист дейиш хәтәрлик бир мәсилидур. Дуняда һечқандақ дөләт гүантанамодики 17 уйғурни техи өз дөлитигә қобул қилип алалмиди, бу биз явропалиқлар вә америка үчүн уят бир иштур. Германийә һөкүмитиму гүантанамодики уйғурларниң балдуррақ қутулуп чиқиши үчүн зиммисигә чүшкән вәзипини ада қилиши керәк."

Ноока әпәнди сөзини мундақ тамамлиди: "хитайлар бу ишлар һәл болсун десә қаттиқ қоллуқ билән әмәс музакирә йоли билән һәл қилиши керәк. Бизниң хитайлар билән елип бериватқан инсан һәқлири музакирилиримизни давам қилдуримиз. Хитайлар олимпикни өткүзимән десә чоқум хәлқара қанунға бой сунуши керәк. Курсиңларниң мувәппәқийәтлик болушини тиләймән."
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт