Güentanamodiki Uyghur tutqunlar we hüseyin jélil

Kanada metbu'atliri, amérikining güentanamo herbiy türmiside tutup turuluwatqan Uyghur tutqunlirining teqdirige yéqindin diqqet qilmaqta. Boz hökümiti, bu Uyghurlar xitaygha qayturulsa ziyankeshlikke uchraydu dep qarap, ularni xitaygha ötküzüp bermigen bolsimu, emma ular döletning bixeterlikige tehdit yetküzmeydu dep qarighan bu Uyghurlarning amérikida yerlishishige ikkilinish pozitsiyiside bolmaqta.
Muxbirimiz kamil tursun
2008-12-09
Share
Huseyin-mom-sister-305.jpg Süret, hüseyin jélilning 75 yashliq anisi sarixan we achisi xeyrigül, hüseyin jélilning türmige kirishtin burunqi baliliridn biri bilen chüshken süritini qolida körsitip turghan körünüsh.
www.theglobeandmail.com / by Geoffrey York

Amérika da'iriliri bu Uyghurlarni üchinchi bir döletke orunlashturush yolini tutqanidi, emma bu yolmu ongushluq bolmidi. Köpligen döletler xitay bilen düshmenlishishtin özini tartip, bu teleplerge ijabiy jawab qayturmidi.

Kanada da'iriliri bilen metbu'atlarning chüshendürüshi bir ‏ - birige oxshimaydu

Kanada Uyghur tutqunlirini qobul qilishni ret qilghan döletlerning biri. Amérika hökümiti bu Uyghurlarni kanadagha yerleshtürüsh mesiliside, 2005 - yilining axirliri, kanada libéral hökümiti bilen 2006 - yili may we 2007 - yilining otturilirida jem'iy üch qétim mexsus söhbet ötküzgenidi. Axirqi hésabta kanada hökümitimu bu telepni ret qildi. Kanada da'iriliri güentanamo türmisidiki Uyghurlarni kanadagha qobul qilmasliqta amérika bilen kanada otturisida imzalan'ghan "üchinchi dölet bixeterlik kélishimi"ning asasliq tosalghu bolghanliqini ilgiri sürmekte. Bu kélishimde, amérikida siyasiy panahliq tiligüchi yaki shu xil salahiyettiki kishiler kanadagha kirishke bolmaydu dégen mezmunlar bar.

Kanada metbu'atliri bolsa, kanada da'irilirining güentanamo türmisidiki Uyghur tutqunlarni kanadagha qobul qilmasliqida, xitay türmiside yétiwatqan hüseyin jélil mesilisining asasliq rol oynighanliqini chüshendürmekte. Metbu'atlirining eskertishiche, hüseyin jélilni qutuldurush üchün xitay hökümiti bilen söhbet ötküzüwatqan kanada da'iriliri, xitayning "oghisini qozghaydighan" heriketlerdin shundaqla "oshuqche"bash aghriqidin özini tartqan.

Amérika mejburiyitini ada qilish kérek

Kechürüm teshkilati kanada bölümi, güentanamo türmisidiki Uyghurlarning kanadagha qobul qilinishi üchün köpligen pa'aliyetlerni élip barghanidi.

Kechürüm teshkilati kanada bölümining bashliqi alex néwe bashqa döletlerning bu Uyghurlarni qobul qilmasliqida xitay da'irilirining küchlük bésimining muhim rol oynighanliqini, nöwette amérika özining xataliqini tüzitish üchün, bu 17 neper Uyghurni amérikigha qobul qilishi kéreklikini tilgha élip: " bizning qarishimizche, bu ishta amérika hökümitining heqiqeten asasliq mes'uliyiti bar. Chünki ular güentanamo türmisini ishletti we köpligen bigunah kishilerni u yerge qamidi. Uning üstige bu tutqunlar nöwette yenila intayin éghir shara'itlarda yashimaqta. Bosh hökümitining bu Uyghurlarning amérikida yerlishishige qoshulmasliqi nomus qilarliq set ish, amérika öz xataliqini boynigha élishi we bu Uyghurlarni amérikigha orunlashturushi kérek," dédi.

Uyghur tutqunlirining köpliri 5000 dollardin sétilghan

Kanada metbu'atlirida yene güentanamo türmisidiki Uyghurlarning pakistanliqlar teripidin amérika eskerlirige, adem béshigha 5000 dollardin sétilghanliqi, ularning 7 yildin béri amérikining türmiside gunahsiz yétiwatqanliqi, ularning tetür péshane kishiler ikenliki, xitay da'irilirining 11 - séntebir weqesidin kéyin, amérikining térrorluqqa qarshi urushidin paydilinip, musteqilliqi üchün küresh qiliwatqan Uyghurlarni térrorchi dep atashqa bashlighanliqi we ularni qattiq basturuwatqanliqi, bu 17 neper Uyghurning Uyghur millitining ezaliri ikenliki qatarliqlar keng bayan qilinmaqta.

Kanada hüseyin jélilning teqdiridin ensirigen

Kanadadiki york uniwérsitétining siyaset penliri proféssori charles burton hüseyin jélil mesilisi bilen béshi qétip turghan kanadani, xitay hökümitining bu 17 neper Uyghur mesilisi bilen agahlandurghanliqini bayan qilip: " hüseyin jélil délosi dawam qiliwatidu. Méningche, bu yerdiki eng chong tosalghu bu. Omumen güentanamo türmisidiki her qandaq bir Uyghur tutqunni bu yerge élip kélishning özi nazuk siyasi mesilige yatidu. Kanada ‏xitay hökümiti bilen hüseyin jélil mesiliside söhbet ötküzüwatqan mushundaq waqitta, tebi'iy halda bu ish xitay hökümitining oghisini qaynitidu. Xitay da'iriliri her qandaq bir döletning, güentanamodiki bu Uyghurlarni qobul qilishigha qarshi ikenlikini tekitlimekte we bu Uyghurlarning térrorchi ikenlikini ilgiri sürüp, ularning xitaygha qayturulushini telep qilmaqta," deydu.

Kanada hökümiti güentanamodiki Uyghur tutqunlarni qobul qilmighan bolsimu, lékin xitay hökümitining hüseyin jélil mesilisige tutqan meydanida yaki hüseyin jélilning teqdiride özgirish bolghini yoq. Xitay da'iriliri hüseyin jélilgha muddetsiz qamaq jazasi berdi we uning kanada puqraliq salahiyitini we qanuni hoquqlirini dawamliq ret qilip kelmekte.

Soda munasiwetliriningmu tesiri bar

Kechürüm teshkilati kanada bölümining bashliqi alex néwe kanadaning Uyghur tutqunlarni qobul qilmasliqida xitay bilen bolghan soda we meblegh sélish munasiwetlirining belgilik roli bolghanliqinimu eskertip: " kanada hökümiti xitay da'irilirige yaman bolup qélishtin özini tartiwatidu. Biz kanada hökümitining xitayning kishilik hoquq mesiliside qattiq meydanining yumshawatqanliqini körüwatimiz. Nöwette kanada hökümiti xitay bilen bolghan soda we meblegh sélish munasiwetlirige alahide köngül bölmekte. Ular xitaydiki kishilik hoquq mesililirige qattiq mu'amile qilsaq, xitay hökümitining oghisini qozghap qoyimiz‏ - de , buning bilen xitay bilen bolghan soda munasiwetlirige tesir yétidu, dep ensirimekte. Shunga biz kanada hökümitini xitay bilen bolghan munasiwette kishilik hoquq bilen sodigha oxshash mu'amile qilishqa dewet qiliwatimiz. Kishilik hoquq hergizmu soda munasiwetlirining qurbani bolmasliqi kérek," deydu.

Uning qarishiche, kanada hökümiti bashqa döletler bilen bolghan munasiwetlerdimu kishilik hoquq bilen sodigha oxshashla ehmiyet bérishi kérek. Kanada metbu'atliri yene,17 neper Uyghurning amérikining térrorgha qarshi urushining qurbanliri ikenlikini tekitlimekte.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet