' Гуантанамодин америкиғичә' намлиқ мақалиниң аптори тарихчи вә журналист әндй вортиңтон билән сөһбәт

Әнглийилик тарихчи вә журналист әндй вортиңтон 2006 - йилдин башлап өз диққәт нәзирини америкиниң гуәнтанамо һәрбий базисиға қамалған мәһбусларға ағдурған һәмдә 2007 - йили " гуәнтанамо һөҗҗәтлири: америкиниң қанунсиз түрмисидики 774 мәһбусниң һекайиси" намлиқ бир китаб нәшр қилдурған болуп, у бу китабта гуантанамодики уйғур тутқунлар һәққидиму хели көп тохталған.
Мухбиримиз җүмә
2008-10-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийилик тарихчи вә журналист әндй вортиңтонниң тор бетидики мунасивәтлик мақалисиниң шу тор бәттики көрүнүш сүрити. Сүрәттики киши,  уйғурларни америкиға қойуветиш һөкүмини чиқарған сотчи рикардо урбина әпәнди.
Әнглийилик тарихчи вә журналист әндй вортиңтонниң тор бетидики мунасивәтлик мақалисиниң шу тор бәттики көрүнүш сүрити. Сүрәттики киши, уйғурларни америкиға қойуветиш һөкүмини чиқарған сотчи рикардо урбина әпәнди.
http://www.andyworthington.co.uk
Вортиңтон әпәнди йеқинда "гуантанамодин америкиғичә" намлиқ мақалә елан қилип гуәнтанамо уйғур мәһбуслириниң тәқдиригә соал қойди һәмдә мақалисидә сотчи урбина әпәндиниң мәзкур уйғурларни америкиға қоюветиш һөкүмниң интайин ақиланә һөкүм икәнликини илгири сүрди.

Төвәндикиси вортиңтон әпәнди билән бу һәқтә өткүзгән сөһбәтниң тәпсилати.

‏ - Әндй вортиңтон әпәнди, гуәнтанамо уйғур мәһбуслириға қизиқип қелишиңизниң җәряни һәққидә тохталған болсиңиз, сиз әсли бир тарихчи, қандақсигә гуәнтанамо мәсилисигә қизип қалдиңиз ?

Әндй вортиңтон : мән гуантанамодики һәммә тутқунларға қизиқаттим. Бу шуниң билән башланған. Мән 2005 - йилила бу һәқтә тәтқиқат қилишни башлиған, әмма у чағда бу һәқтә тәйяр мәлумат йоқ дейәрлик иди. Бу һәқтә пәқәт қоюп берилгәнләрдинла чәклик учур игилигили болатти, лекин уларниң көпинчиси бу һәқтә тохтилишни халимайтти. 2005 - Йиллири адвокатларниң мәзкур мәһбуслар билән көрүшүшигә йол қоюлғандин кейинла гуантанамодики тутқунлар һәққидә һекайиләр чиқишқа башлиди. Бу йәрдики нурғун кишиләрниң хата вақитта, хата җайда тутулғанлиқи ашкариланди. Мән бу һәқтики материялларни рәтләш җәрянида уйғур мәһбусларниң һекайилири билән учраштим.

‏ - Сизниң гуәнтанамо һөҗҗәтлири дегән китабиңизда уйғурларға қанчилик орун берилди?

Әндй вортиңтон : уйғурлар китабимда хели салмақни игиләйду. Мән уларға бир нәччә бәт аҗраттим. Бу уйғурларниң көпинчиси биргә тутулған болғачқа, буларниң һекайиси асасән охшайдикән. Әмма уларниң һекайисини чүшиниш үчүн тәтқиқат елип бардим. Уларниң һекайилиридә шу нәрсә ениқ йорутулған. Улар америка қошма штатлирини өзлириниң иттипақдиши дәп қарайдиған болғачқа, америкиға қарши туруш дегәнни еғизға елишқиму болмайду. Чүнки уларниң бир дүшмини, йәни уларни узундин буян бастуруп келиватқан хитай хәлқ җумһурийитидин ибарәт пәқәт бирла дүшмини бар болуп, шуңлашқа уларниң илгири ‏ - ахири болуп ана вәтинидин айрилишқа мәҗбур болғанлиқини көрүп йәттим.

 - Һәммәйлән көрүп турғандәк, өткән сәйшәнбә күни содийә урбина гуантанамодики 17 нәпәр уйғур тутқунни америкиға қоюп бериш һәққидә буйруқ чүшүрди. Әмма әтиси америка әдлийә министирлиқи содийәниң мәзкур қарарини тосуп қойди. Буш һөкүмити бу һәқтә оттура сотқа әрз сунди. Сизниңчә бу йәрдә америка һакимийәт қурулмисидики органлар арисида күч талишиш мәйданға чиқиватамду ‏ - қандақ?

Әндй вортиңтон: мәнчә һөкүмәт даирилириниң содийәниң буйруқиға қарши турғидәк асаси йоқ. Бу ахирида қанун мутәхәссислири талаш - тартиш қилидиған мәсилигә айлиниду. Әмма шу күни сотқа қатнашқан адәмләрниң ейтишичә, урбинаниң бу һөкүми америка әдлийә системиси үчүн пәхирлик бир дәқиқидә болған. Һөкүмәтму бу балиларни душмән җәңчи әмәс дәп елан қилди. Содийә урбина ейтқандәк, бу балиларға қарши һечқандақ дело турғузуш имканийити йоқ. Уларму буни етирап қилди. Шуңа буларни йәнә тутуп туруш қанунсизлиқ. Улар бундақ қилса болмайду. Содийәниң мәйдани пүтүнләй тоғра.

‏ - Сиз гуәнтанамо мәһбуслириниң җүмлидин уйғур мәһбусларниң әһвалини йеқиндин көзитип келиватисиз. Буни сиз йеқиндин буян елан қилған мақалә вә китаблардин тәпсилий көрүвалғили болиду. Сизниңчә бу уйғурларниң америкиға қоюветилишидә үмид қанчилик?

Әндй вортиңтон : мән шундақ үмид қилимән. Мән һөкүмәт әрзиниң нәтиҗисиз аяғлишишини үмид қилимән. Булар мән бу уйғурлар үчүн оттуриға қоюшқа тиришип келиватқан тәрәпләр.

Һазирғичә һөкүмәт, биз уларни қобул қилидиған бирәр дөләт тапқичә уларни қанунсиз һалда тутуп туралаймиз дегәндин башқа йәнә, немә үчүн бу уйғурларниң қоюветилмәйдиғанлиқини қуввәтләйдиған бирәр күчлүк муназирини оттуриға қоялмиди.

Улар бу нөвәт сунған әрзидиму, " бу уйғурлар лагирларда һәрбий тәлим алған, улар террорчилар билән алақидар" дегәндәк һәтта өзлириму асассиз дәп қарайдиған җинайәтләрни тилға алди. Улар һазир өзини өзлири һасил қилған қийин әһвалға қистап қойди. Әгәр бу йәрдә һәқиқәт бар дейилсә, һөкүмәтниң әрзи чоқум мәғлуп болуши керәк. Содийә урбинаниң қарари тоғра. Бу балилар һечкимгә тәһдит әмәс, америкиға техиму тәһдит болған әмәс. Шуңа мән хәйирлик ишиниң йүз беришини үмид қиливатимән.

‏ - Тарихчи болуш сүпитиңиз билән ейтип бақсиңиз, гуәнтанамо һәрбий түрмиси һасил қилған адаләт бошлуқиға кәлгүсидә қандақ баһа берилиши мумкин ?

Әндй вортиңтон : узунға қалмай бу җай дәһшәтлик шәрмәндичилик сүпитидә мәйданға чиқиду. Мәнчә, җәнвә әһдинамисидә оттуриға қоюлған тән җазаси вә қийнашни пүтүнләй чәкләш маддилириға бу йәрдә һөрмәтсизлик қилинди. Бу җәнвә әһдинамисини бузупла қалмастин асасий қанунғиму дағ тәгкүзиду. Буларниң һәммиси һәйран қаларлиқ дәриҗидә адәмни бизар қилиду.

Бу бәзи тәрәпләрдин иккинчи дуня уруши мәзгилидики америка тәвәликидики японлуқларниң түркүмләп алаһидә районға қамал қилинишиға охшайду. Әмма бу җай техи тепилмиди. Бу йәрдики мәсилиләрму техи аяғлашқини йоқ. Бизниң һазир күтидиғинимиз, бу мәсилини бир тәрәп қилишта һәмдә адәмләрни җинайи җавабкарлиққа тартмай туруп тутуп турмайдиған, әгәр уруш мәзгилидә адәм тутулса, җәнвә әһдинамиси бойичә уларни қийнимайдиған, америкиниң дөләт ичидики вә хәлқарадики әхлақи мәйдани үчүн ара туридиған бир һөкүмәтниң йетәкчи орунда мәйданға чиқишидур.

Andy Worthington Йәнә " таш балбал: тәбрикләш вә ағдуруш ‏ - Stonehenge: Celebration &‏ Subversion", "пурчақ етизлири үчүн җәң ‏ - The Battle of the Beanfield" намлиқ китабларниң һәмдә гуәнтанамо вә шу хилдики иҗтимаий һадисиләргә алақидар санақсиз мақалиләрниң аптори, у һазир әнглийиниң лондон шәһиридә аилиси билән биллә яшайду. Вортиңтон әпәнди һәққидә тәпсилий мәлуматларға еришмәкчи болсиңиз. Бу тор бетигә мәрһәмәт қилиң. www.andyworthington.co.uk
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт