Америка әдлийә министирлики уйғур тутқунлирини дәрһал қоюветиш буйруқини вақитлиқ тохтитип қойди

7 - Өктәбир америка вашингтон районлуқ сот мәһкимиси содийиси ричардо урбина әпәнди, гуәнтанамо уйғур тутқунлирини дәрһал қоюветиш буйруқини чиқарған болсиму, әмма мәзкур буйруқ түнүгүн кәчқурун америка әдлийә министирлики тәрипидин вақитлиқ тохтитип қоюлди.
Мухбиримиз җүмә
2008.10.09
US-courthouse-305 7 - Өктәбир әтигән саәт онда, америка федератсийә сот мәһкимисидә содийә ричардо урбина әпәнди уйғур тутқунларниң америкиға дәрһал қойуп берилиши керәклики һәққидә буйруқ чүшүрди. Сүрәт, америка федератсийә сот мәһкимисиниң бинаси.
RFA Photo

Мәлум болушичә, буш һөкүмити вә һөкүмәт адвукатлири содийә урбина әпәндиниң мәзкур қарари үстидин америка әрзийәт сотиға әрз сунған болуп, нәтиҗидә үч нәпәр содийә бирликтә мәзкур буйруқни " мәмурий җәһәттин тохтитип қоюш" қарари чиқарған.

7 - Өктәбир содийә урбина әпәнди һөкүмәт тармақлириға гүантанамодики 17 нәпәр уйғурни 10 - өктәбир җүмә күни өз сотханисиға һазир қилиш керәкликини һәмдә уларниң кейинки мәсилисини мушу йәрдә бир тәрәп қилидиғанлиқини буйруған иди.

Америка һөкүмити мәзкур қарариға нарази

Гуәнтанамо уйғур тутқунлирини қоюп бериш буйруқи чиқирилғандин кийин америка һөкүмити вә ақсарай баянат елан қилип, содийә урбина әпәндиниң мәзкур қарариға наразилиқ билдүрди вә мәзкур қарарниң " америкиниң қануниға хилап" икәнлигини вә бу хилидики қарарға йол қоюлса гуантанамодики башқа тутқунларниң охшаш васитиләрни таллишиға йол ечип беридиғанлиқини илгири сүрди.

Ақсарай ахбарат ишханиси катипи дана перино елан қилған мәзкур баянатта: " өз пуқралиримизниң һәмдә мәзкур уйғурларниң бихәтәрликини көздә тутуп, америка қошма шитатлири бу кишиләрни қобул қилидиған дөләт тепишқа һәрикәт қилишни давамлаштуриду" дейилгән.

Җамил җәффар:" бу гуантанамо лагериниң қануний асасиға берилгән агаһ"

Әмма бәзи қануншунас мутәхәссисләрниң содийә урбина әпәндиниң қарариға бәргән баһаси башқичә болуп, асия вақит гезитидә нәқил қилинишичә, америка авам әркинлики иттипақи дөләт бихәтәрлики программисиниң директори җамил җәффар:"бу буш һөкүмитиниң һечқандақ қануний асаси болмиған гуәнтанамо сияситигә қарши чиқирилған бир дәвәр бөлгүч қарардур. Һазир гуантанамодики уйғурлар дуч келиватқан риаллиқ гуантанамо лагериниң әхлақи вә қануний асасиға берилгән бир агаһ" дегән һәмдә содийә урбина әпәндиниң бу һәқтики қарариниң тоғра икәнликини илгири сүргән.

Мәлум болушичә, әрзийәт сотида бу һәқтә елип берилған муназиридә үч содийә бирликтә қарар чиқирип уйғур тутқунларниң америкиға елип келиниш вақтини йәнә әң аз дегәндиму бир һәптә узартиш һәмдә мушу җәрянда һәр икки тәрәп ( йәни һөкүмәт вә уйғур тутқунлар) адвокатлириниң йәниму илгирилигән һалда муназирә елип беришиға шараит һазирлашни оттуриға қойған.

Гуантанамодики уйғур тутқунлириниң адвокати сәйбин вәлет әпәндиниң билдүрүшичә, уйғур тутқунлириниң қоюп берилишигә саәтләр қалғанда ишларда өзгириш йүз бәргән болуп, әсли америкиниң қанун иҗра қилғучи хадимлири уйғурларни қоюп бериш һөкүми чиқирилип әтисила йәни чаршәнбә күни гуантанамоға келип болған һәмдә уйғур тутқунларни пәйшәнбә күни америкиға елип меңишқа тәйярлиқ көргән.

Адвокат вәлет әпәндиниң қаришичә, уйғур тутқанларниң қоюп берилиш мәсилиси бәлким йәнә бир‏ - икки һәптә кәйнигә сүрүлүши мумкин икән.

Уйғур тутқунларни хитайлар қайтуруп кетишни тәләп қилмақта

Уйғур тутқунларни америкида қоюветиш қарари вақтинчә тохтитип қоюлған пәйтләрдә,хитай тәрәп баянат елан қилип бу уйғурларни өзлиригә қайтуруп беришни тәләп қилди вә хитай ташқи ишлар баянатчиси чиң гаң бүгүн ахбарат елан қилиш йиғинида уйғур тутқунлирини террорчилар дәп атиди һәмдә буларни хитайға қайтуруп келиш мәйданиниң өзгәрмигәнликини билдүрди.

Хитай ташқи ишлар баянатчиси йәнә, һазир хитайниң қанун билән идарә қилинидиғанлиқини, хитайниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати тән җазасиға қарши туруш әһдинамисигә имза қойған дөләт икәнликини, хитайда тән җазаси йоқлуқини илгири суруп мәзкур уйғурлар хитайға қайтурулса тән җазасиға йолуқмайдиғанлиқини оттуриға қойған.

"Уйғурлар хитайға қайтурулса еғир җазаға учрайду "

Һалбуки, вашингтон почтиси гезити бу һәқтә берилгән башмақалида, америка һәрбий даирилири гуәнтанамо уйғур тутқунлирини әсли 2003 - йилила қоюп берилидиғанлар қатариға киргүзгән болсиму, әмма улар хитайға қайтурулса еғир җазаға учрап кетиш тәһдити болғачқа лагирда давамлиқ қалдурушқа мәҗбур болғанлиқини илгири сүргән вә: " биз америка президенти бушниң бу кишиләрниң бир қисмиға панаһлиқ беришини җиддий тәләп қилимиз. Әгәр у шундақ қилған болса иди, әдилийә органлириниң мудахилә қилишидин сақлинип қалған болар иди" дәп оттуриға қойған.

Баш мақалидә йәнә, америка һөкүмитиниң бу уйғур тутқунлириниң аллиқачан душмән җәңчиси әмәсликини, уларниң америкиниң дөләт мәнпәәти вә бихәтәрликигә қарита зиян салидиған ғәризи йоқлуқини испатлап чиққанлиқи баян қилинип "бу кишиләрниң аллибурун шүбһисиз һалда қоюп берилиши керәк иди" дейилгән һәмдә бу уйғурларниң бирдин - бир дүшмининиң америка әмәс бәлки хитай икәнлики оттуриға қоюлуп, буларниң душмәнликиниң тиғ учи өзлири кәлгән хитай, йәни уйғурларни қәбиһ бастуруш тарихиға игә хитай һөкүмитидур" дәп йезилған.

Уйғур җамаити өз һамийлиқиға алмақчи

Вашингтон почтиси гезитидә бу һәқтә берилгән йәнә бир парчә хәвәрдә көрситилишичә, америка һөкүмити вә һәрбий даирилири тәрипидин душмән җәңчи әмәс дәп бекитилгән бу уйғурларни хитайға қайтуруп бәрмәсликидики биридин ‏ - бир сәвәб бу уйғур хитайға қайтурулса қийнашқа вә тән җазасиға тартилиш хәтиригә йолуқидиғанлиқида икән.

Хәвәрдә мундақ көрситилгән: " бейҗиң даирилири өз ана вәтининиң мустәқиллиқи учун күрәш қиливатқан бу уйғурларни террорчилар дәп қарайду".

Һазир гуәнтанамо һәрбий түрмисидә 17 нәпәр уйғур қамалған болуп, әгәр булар америкиға қоюп берилсә, америка вашингтон районидики уйғур җамаити буларни өз һамийлиқиға алидиғанлиқи үстидә вәдә беришкән һәмдә америкидики бәзи иҗтимаий вә инсаний ярдәм тәшкилатлириму бу уйғурларниң турмуш вә җәмийәткә маслишиш ишлириға ярдәмдә болдиғанлиқини сотчиға йәткүзгән иди.
 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.