Türk tetqiqatchi: chet'ellerdiki Uyghurlarning hijran azabidin qutulushi mustehkem irade we birlik-barawerlikke baghliq

Istanbulda ötküzülgen shéhitlerni xatirilesh yighinda söz qilghan türk dunyasi tetqiqat fondining wekili yüksel yüksel ependi, chet'ellerdiki Uyghurlarning hijran azabidin qutulushi mustehkem irade we birlik-barawerlikke baghliq ikenlikini otturigha qoydi.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2012-11-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Türk dunyasi tetqiqat fondining wekili yüksel yüksel ependi shéhitlerni xatirilesh yighinda söz qildi. 2012-Yili 17-noyabir, istanbul.
Türk dunyasi tetqiqat fondining wekili yüksel yüksel ependi shéhitlerni xatirilesh yighinda söz qildi. 2012-Yili 17-noyabir, istanbul.
RFA/Arslan

Yighinda söz qilghan sherqiy türkistan teshkilat rehberlirining köpinchisi Uyghurlarning birlik-barawerliki toghrisida toxtaldi we Uyghurlarning yene bir qétim musteqil bolushigha ishench bilen qaraydighanliqini ipadilidi.

2012-Yili 17-noyabir küni merkizi istanbulgha jaylashqan sherqiy türkistan wexpining uyushturushi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni qeshqerde we 1944-yili 11-ayning 12-küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilesh yighini ötküzüldi.

Yighinda sherqiy türkistan wexpining re'isi memet eysa artush ependi échilish nutqi sözlidi.

Shéhitlerni xatirilesh yighinda sherqiy türkistan wexpining re'isi memet eysa artush ependi échilish nutqi sözlidi. 2012-Yili 17-noyabir, istanbul.
Shéhitlerni xatirilesh yighinda sherqiy türkistan wexpining re'isi memet eysa artush ependi échilish nutqi sözlidi. 2012-Yili 17-noyabir, istanbul. RFA/Arslan

Memet eysa artush ependi sözide, Uyghurlarning tarixta janlirini pida qilish bedilige ikki qétim musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghanliqini we tarixtin ders chiqirip buningdin kéyinki qedemni qandaq bésish toghrisida pikir-tepekkur qilish kéreklikini bildürdi.

Memet eysa artish ependi sözide yene, Uyghurlarning hazirqi weziyitining intayin échinishliq ehwalda ikenlikini, Uyghur diyarida yüz bériwatqan échinishliq hadisiler, bésim we zulumning kündin-kün'ge éshiwatqanliqini, shuning üchün chet'ellerde erkin dunyada yashawatqan Uyghurlarning gheplettin oyghinishi kéreklikini we bügünki künde qandaq bir weziyette yashawatqanliqi toghrisida öz-özidin so'al sorishi kéreklikini tekitlidi.

Memet eysa artish ependi sözide Uyghurlarni birlik barawerlikke chaqirip mundaq dédi: pütün xelqimizning arzu-armanlirining oxshash ikenlikini hemmimiz bilimiz, biz ejdadlirimizning tökülgen qanliri yerde qalmasliqi üchün téximu köp tiriship xizmet qilishimiz kérek, shuning üchün bu menilik künde yene bir qétim birlishishni oylayli, hemmimiz birlik bolayli.

Yighinda yene istanbul ormanchiliq inzhénérlar uyushmisining re'isi, shundaqla türk dunyasi tetqiqat fondining wekili yüksel yüksel ependi söz qilip mundaq dédi: sherqiy türkistan mesilisi dégen haman eqlimizge, nahayiti chong bir wehshiylikke, chékidin ashqan zulumgha duch kelgen we shan-shereplik bir küreshni dawam qilip kéliwatqan sherqiy türkistan xelqi köz aldimizgha kélidu.

Yüksel yüksel ependi sözide türk xelqining 1970-yillardin bashlap sherqiy türkistan mesilisini tonup yetkenlikini bildürüp mundaq dédi: biz türkler, sherqiy türkistan xelqi we türk dunyasining üstige yüklen'gen sherqiy türkistan mesilisining küreshchiliri, 1970-yillarda merhum eysa yüsüp aliptékin we uning sepdishi bolghan alp'arslan türkeshning wasitisi arqiliq türkiye xelqi sherqiy türkistan mesilisini tonup yetti. Men sherqiy türkistanliq emes, emma sherqiy türkistanning musteqilliqi men üchün bir arzu-istek, bu arzu-istekning ré'alliqqa aylinishi üchün bir qisim bedellerni tölesh shert bolidu.

Yüksel yüksel ependi sözining dawamida bir mutepekkurning mundaq dégenlikini tekitlidi: "Wetinidin ayrilip ölgen kishi ikki qétim ölgen bolidu, birinchi ölümi wetinidin ayrilish bilen, ikkinchi ölümi ejelning toshushi bilen démektur." wetendin ayrilish qiyinchiliq we azab démektur, wetinidin ayrilghan sherqiy türkistanliqlar hijran azabi chékiwatidu, biz türk milletperwerlirimu bu azabni hés qiliwatimiz we bu mesilige köngül bölimiz. Emma bu azabqa xatime bérish yenila biz we silerning mustehkem iradimizge we birlik-barawerlikimizge baghliq. Herikette birlik bolmisa, pikir birlikining héchqandaq ehmiyiti we paydisi yoq, biz choqum birlishimiz we allaning yardimi bilen musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitini qurup chiqimiz".

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi siyit tumtürk, sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining bash teptishi abdulhekimxan mexsum, sherqiy türkistan wexpining mu'awin re'isi eser saka xanim söz qildi we tarixta qurulghan ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliri toghrisidiki pikir-qarashlirini ipadilidi.

Yighinda söz qilghan rehberlerning hemmisi Uyghurlarning birlik-barawerliki toghrisida toxtaldi we Uyghurlarning yene bir qétim musteqil bolushigha ishench bilen qaraydighanliqini ipadilidi.

Yighinda yene, milletchi heriket partiyisining re'isi dölet baghcheli we re'is wekili shundaqla parlamént ezasi mehmet shandir ependilerning, yighinni tebriklep yollighan télégrafliri oqup ötüldi.

Yighinning kéyinki qismi doktor we tarixchilarning söz qilishi bilen dawam qildi. Yighin'gha istanbul uniwérsitéti til-edebiyat fakultéti tarix bölümining oqutquchisi proféssor mu'ella yüjel xanim riyasetchilik qildi. Proféssor mu'ella yüjel xanim söz qilip mundaq dédi: sherqiy türkistan mesilisi türkiyide yéterlik derijide qollashqa érishelmeywatidu dep qaraymen, bu yerde oqughan we oqush püttürgen Uyghur qérindashlirimiz wetinige qaytqanda, xitay da'iriliri ularni jasus dep qaraydu, shuning üchün Uyghur oqughuchilardin oqush püttürgenlirimu wetinige qaytalmaydu. Shunga ulargha ige chiqishimiz kérek. Hazir soghuq urush dewride yashawatimiz, sherqiy türkistan mesilisi iqtisadi sahede köprek tilgha élinidu, shuning üchün türkiye jumhuriyiti köp bay bolushi kérek, yene biri medeniyet birliki déyiliwatqan turan birliki, türk birliki qurulushi kérek we öz dawayimizgha özimiz ige chiqishimiz kérek.

Yighinda marmara uniwérsitéti uchur-axbarat bölümining oqutquchisi Uyghur ziyaliy doktor abdulhemit awshar, 1933-yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida söz qildi. Yighinda yene istanbul uniwérsitéti türkologiye tetqiqat instituti türk tarixi bölümining oqutquchisi doktor ömer qul ependi, 1937-yildin 1946-yilghiche bolghan ariliqtiki sherqiy türkistan weziyiti toghrisida söz qildi.

Ikki sa'et dawam qilghan yighin tamaq ziyapiti bilen axirlashti.

Toluq bet